Ở Phú Riềng, phần lớn người dân làm việc ngoài trời: cạo mủ từ khuya, nhặt điều giữa nắng tháng 3, làm cỏ, bón phân trong lô, chở hàng trên đường đất. Thời tiết vì thế tác động trực tiếp tới sức khoẻ — nắng nóng và bụi đỏ mùa khô, ẩm và muỗi mùa mưa, sương lạnh rạng sáng. Phần lớn những vấn đề này phòng được bằng thói quen đơn giản.
Bài này tổng hợp các nguyên tắc chung về giữ sức khoẻ khi làm việc theo từng mùa ở vùng đất đỏ, dành cho người làm vườn, công nhân cạo mủ, lao động thời vụ và gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi. Nội dung không thay thế lời khuyên của nhân viên y tế; khi có dấu hiệu bất thường, hãy đến trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế gần nhất.
Nắng nóng mùa khô và công việc ngoài trời
Cuối mùa khô, nhất là tháng 3, tháng 4, là lúc nắng gắt nhất trong năm ở Phú Riềng và cũng trùng với mùa nhặt điều rộ. Người nhặt điều làm việc cúi khom dưới tán thưa, mặt đất đỏ hấp nóng, nhiều giờ liền. Lao động nặng trong nắng nóng khiến cơ thể mất nước và muối qua mồ hôi rất nhanh, dễ dẫn tới mệt lả, chuột rút, chóng mặt, nặng hơn là say nắng, say nóng.
Nguyên tắc chung được ngành y tế khuyến cáo là tránh làm việc nặng ngoài trời vào khoảng giữa trưa, sắp xếp việc vào sáng sớm và chiều muộn; uống nước thường xuyên theo từng ngụm, không đợi khát mới uống; nghỉ ngắn trong bóng râm định kỳ. Nước có pha chút muối hoặc nước điện giải giúp bù phần muối mất qua mồ hôi khi làm việc kéo dài.
Trang phục cũng quan trọng: nón rộng vành, áo dài tay vải mỏng, sáng màu, thoáng khí che nắng tốt hơn để da trần. Nhiều người làm vườn quen đội nón lá, quấn khăn, mặc áo chống nắng — những vật dụng giản dị nhưng hiệu quả. Người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai cần đặc biệt hạn chế làm việc nặng trong nắng gắt.
Dấu hiệu cần dừng việc và tìm trợ giúp
Khi làm việc trong nắng nóng, nếu bản thân hoặc người bên cạnh có những dấu hiệu sau, hãy dừng việc ngay:
- Chóng mặt, buồn nôn, đau đầu dữ dội.
- Da nóng đỏ và khô, hoặc ngược lại vã mồ hôi lạnh, da tái.
- Mệt lả, không đứng vững, chuột rút nhiều.
- Lơ mơ, nói không rõ, lú lẫn, ngất.
- Tim đập nhanh, thở gấp dù đã nghỉ.
Đưa người bị nạn vào chỗ mát, nới rộng quần áo, chườm mát, cho uống nước nếu còn tỉnh, và liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu ngay khi có dấu hiệu lơ mơ, ngất. Say nóng là tình trạng cấp cứu, không nên chủ quan chờ tự khỏi.
Với tổ nhặt điều, nhóm cạo mủ làm việc cùng nhau, nên có thoả thuận để mắt tới nhau, nhất là với người mới đến chưa quen nắng gắt miền Đông. Mang theo điện thoại đủ pin, biết đường ra chỗ có người khi làm ở lô xa.
Bụi đỏ mùa khô: chuyện nhỏ mà ảnh hưởng lâu
Mùa khô ở vùng đất đỏ đi kèm bụi. Xe máy, xe tải chạy trên đường đất, gió thổi qua những lô cao su trơ lá, sân phơi hạt điều, công trình san lấp đều tung bụi đỏ mịn vào không khí. Ai sống lâu ở Phú Riềng đều quen cảnh tường nhà, mái tôn, cây ven đường phủ một lớp bụi màu gạch, và quần áo phơi ngoài trời không còn trắng.
Hít bụi thường xuyên có thể làm kích ứng mũi họng, mắt, khiến người có bệnh hô hấp như hen phế quản khó chịu hơn. Người làm việc lâu trên đường đất, công nhân bốc xếp nông sản, thợ xây trên công trình san lấp nên đeo khẩu trang phù hợp, kính bảo hộ khi gió bụi nhiều. Về nhà nên rửa mặt, súc miệng, thay quần áo.
Trong nhà, có thể hạn chế bụi bằng cách lau ẩm thay vì quét khô, đóng cửa phía đường đất vào giờ xe chạy nhiều, trồng cây xanh, hàng rào cây bụi giữa nhà và đường. Tưới ẩm sân đất trước nhà vào những ngày khô gió cũng giảm bụi đáng kể. Nước uống, thức ăn nên đậy kín. Trẻ nhỏ và người già trong nhà có vấn đề hô hấp kéo dài nên được khám.
Muỗi và bệnh theo mùa mưa
Khi mưa về, nước đọng khắp nơi: trong vỏ lon, lốp xe cũ, chén hứng mủ bỏ không, mái tôn võng, chum vại không đậy, hốc cây. Đây là nơi muỗi đẻ trứng. Mùa mưa vì thế là mùa muỗi nhiều nhất ở vùng nông thôn trồng cây công nghiệp, kéo theo nguy cơ các bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết.
Biện pháp phòng bệnh được ngành y tế nhấn mạnh từ nhiều năm là diệt lăng quăng, loại bỏ nơi nước đọng: úp ngược chén hứng mủ, thùng chứa không dùng; đậy kín chum vại, bể nước; dọn vỏ lon, vỏ dừa, lốp xe cũ quanh nhà; thay nước bình hoa, khay kê chân tủ thường xuyên. Ngủ màn, mặc áo dài tay, dùng kem chống muỗi khi làm việc chiều tối giúp giảm bị đốt.
Người bị sốt cao đột ngột, đau đầu, đau người, nhất là trong mùa mưa, nên đến trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế để được khám và theo dõi, không tự ý dùng thuốc hạ sốt không đúng loại. Đặc biệt với trẻ em, cần theo dõi sát và đưa đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường như li bì, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng.
Làm việc ban đêm trong lô cao su
Công nhân và người cạo mủ thuê ở Phú Riềng thường bắt đầu từ hai, ba giờ sáng. Làm việc ban đêm kéo dài nhiều năm ảnh hưởng tới giấc ngủ và nhịp sinh học. Người cạo mủ cần sắp xếp ngủ bù vào buổi trưa, chiều ở nơi yên tĩnh, tối, thoáng; hạn chế rượu bia, cà phê đậm trước giờ ngủ; ăn uống đủ bữa, không để bụng đói khi vào lô.
Rạng sáng những tháng cuối năm, đầu năm, nhiệt độ trong lô giảm, sương ướt. Mặc áo dài tay, áo khoác mỏng chống ẩm, giữ chân khô bằng ủng hoặc giày phù hợp giúp tránh cảm lạnh, đau nhức. Mùa mưa, áo mưa bộ cần thiết vì lô ướt sũng, cây nhỏ nước suốt buổi.
Đèn đội đầu đủ sáng giúp nhìn rõ mặt cạo và đường đi, giảm nguy cơ vấp ngã, giẫm phải côn trùng, rắn. Mỗi người nên báo cho gia đình lô mình làm và giờ dự kiến về; làm theo nhóm hoặc có người làm lô bên cạnh để hỗ trợ khi cần. Mang theo điện thoại và túi sơ cứu nhỏ là thói quen tốt.
Đau lưng, đau khớp và tư thế làm việc
Công việc nông nghiệp ở vùng đất đỏ có nhiều động tác lặp lại: cúi khom nhặt điều hàng giờ, nghiêng người cạo mủ hàng trăm cây mỗi sáng, mang vác thùng mủ, bao phân, bao hạt điều trên đường dốc. Theo năm tháng, đau lưng, đau vai gáy, đau khớp gối là than phiền rất phổ biến, nhất là ở người lớn tuổi.
Một vài thói quen giúp giảm gánh nặng: khi nhặt điều, đổi tư thế thường xuyên, dùng ghế thấp hoặc dụng cụ gắp hạt thay vì cúi khom liên tục; khi mang vác, giữ vật gần người, dùng sức chân thay vì cúi gập lưng; chia nhỏ khối lượng thay vì vác một lần quá nặng; dùng xe đẩy, xe rùa trên đoạn đường bằng. Khởi động nhẹ trước khi vào việc và giãn cơ sau giờ làm giúp cơ thể bớt căng.
Mùa mưa, đường đất trơn làm tăng nguy cơ té ngã khi mang vác, nên đi chậm, chọn giày bám tốt. Đau kéo dài, đau lan xuống chân, tê bì tay chân là dấu hiệu nên đi khám, không nên chỉ tự xoa bóp hay dùng thuốc giảm đau kéo dài.
Giữ an toàn với phân bón, thuốc bảo vệ thực vật theo mùa
Đầu mùa mưa và trong mùa mưa là giai đoạn sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nhiều nhất ở vùng trồng cây công nghiệp. Thời tiết nóng ẩm làm người phun thuốc ra nhiều mồ hôi, dễ hấp thụ hoá chất qua da; gió mạnh làm thuốc bay ngược vào người. Phun thuốc khi trời sắp mưa vừa phí thuốc vừa làm hoá chất trôi xuống suối, giếng.
Nguyên tắc chung là mặc đồ bảo hộ đầy đủ — áo dài tay, quần dài, găng tay, khẩu trang, kính, ủng; phun vào lúc trời lặng gió, không mưa; không ăn uống, hút thuốc khi đang phun; tắm rửa, thay đồ ngay sau khi phun; giặt đồ bảo hộ riêng. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em không nên tham gia pha trộn và phun thuốc.
Bao bì, chai lọ thuốc sau khi dùng không vứt xuống suối, ao, không dùng lại để đựng nước, thực phẩm; bỏ vào nơi thu gom riêng nếu xã có. Kho chứa thuốc, phân bón nên tách khỏi nơi ở, nơi chứa nông sản và giếng nước, khoá cẩn thận để trẻ em không lấy được. Khi có dấu hiệu ngộ độc như buồn nôn, chóng mặt, khó thở sau khi phun, cần đến cơ sở y tế ngay và mang theo bao bì thuốc.
Trẻ em và người cao tuổi qua hai mùa
Trẻ nhỏ và người cao tuổi chịu tác động của thời tiết rõ hơn người trẻ khoẻ. Mùa khô nắng nóng, trẻ chơi ngoài sân, theo cha mẹ ra vườn điều dễ mất nước mà không biết nói ra; người già cảm nhận khát kém hơn nên uống ít. Gia đình nên chủ động nhắc uống nước, cho trẻ đội mũ, chơi trong bóng râm, và không để trẻ ở một mình trong xe, trong chòi tôn dưới nắng.
Mùa mưa, trẻ em hay chơi ở vũng nước, ao, suối gần nhà — vừa có nguy cơ đuối nước vừa dễ nhiễm bệnh qua nước bẩn. Người lớn cần biết trẻ đang chơi ở đâu, rào chắn ao, giếng, bể chứa không có nắp. Rạng sáng và đêm cuối năm se lạnh, trẻ nhỏ và người già ngủ trong nhà mái tôn cần được giữ ấm, nhất là khi cha mẹ đi cạo mủ từ khuya.
Nhiều gia đình ở Phú Riềng có ông bà ở nhà trông cháu trong khi cha mẹ đi làm lô. Dặn dò ông bà và trẻ lớn những việc cần làm khi có dông sét, mưa lớn, khi ai đó bị sốt cao hay ngã, và để sẵn số điện thoại người thân, trạm y tế ở chỗ dễ thấy là cách chuẩn bị đơn giản mà hữu ích.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt điều giữa trưa nắng có sao không nếu đã quen?
Dù đã quen, cơ thể vẫn mất nước và muối khi lao động nặng trong nắng gắt. Nguy cơ say nóng tăng khi mệt, thiếu ngủ, uống rượu hôm trước hoặc có bệnh nền. Nên ưu tiên làm sáng sớm, chiều muộn, nghỉ trong bóng râm và uống nước đều đặn.
Nước điện giải có cần thiết khi làm vườn không?
Với công việc nhẹ, thời gian ngắn, nước lọc thường đủ. Khi lao động nặng, ra nhiều mồ hôi trong nhiều giờ, bù thêm muối và khoáng giúp giảm chuột rút, mệt lả. Người có bệnh tim, thận, huyết áp nên hỏi nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.
Có cách nào giảm bụi đỏ vào nhà mà không tốn kém không?
Lau nhà bằng khăn ẩm, đóng cửa phía đường đất vào giờ cao điểm xe chạy, tưới ẩm sân đất những ngày khô gió, trồng hàng rào cây bụi giữa nhà và đường. Những việc này đơn giản nhưng giảm bụi đáng kể trong suốt mùa khô.
Chén hứng mủ bỏ không có thật sự là nơi muỗi đẻ không?
Có. Chén hứng mủ chứa nước mưa đọng là nơi lý tưởng cho lăng quăng phát triển, và một lô cao su có rất nhiều chén. Úp ngược chén khi không dùng, thu gom chén hư là việc nhỏ giúp giảm đáng kể muỗi trong vùng.
Người mới đến làm cạo mủ thường gặp vấn đề sức khoẻ gì?
Hay gặp nhất là thiếu ngủ do chưa quen giờ giấc làm đêm, mỏi lưng vai do tư thế cạo lặp lại, cảm lạnh vì sương sớm và mưa. Cần thời gian thích nghi, sắp xếp giấc ngủ bù, mặc ấm, khởi động trước khi làm và học tư thế đúng từ người có kinh nghiệm.
Khi nào cần đưa người bị sốt mùa mưa đi khám ngay?
Khi sốt cao liên tục, đau đầu nhiều, nôn nhiều, li bì, chảy máu cam hay chảy máu chân răng, đau bụng, đặc biệt ở trẻ em và người cao tuổi. Không nên tự điều trị kéo dài ở nhà. Trạm y tế xã là nơi đầu tiên có thể đến để được khám và hướng dẫn.