Mùa mưa ở Phú Riềng thường bắt đầu khoảng tháng 4–5 và kéo dài tới tháng 10–11; mưa chủ yếu đến dưới dạng những cơn dông buổi chiều, tối, nặng hạt, kèm sấm sét và gió giật, rồi tạnh nhanh. Cuối mùa có thêm những đợt mưa dầm vài ngày liền. Với vùng đất đỏ trồng cao su, mưa vừa là nguồn sống của vườn cây, vừa đặt ra ba mối lo cụ thể: sét, đường lầy và nước suối dâng.
Bài này dành cho người đi cạo mủ, làm vườn, chạy xe chở hàng trên đường lô và các gia đình sống giữa vườn cây. Nội dung đi từ cách nhận biết một cơn dông sắp tới, cách tránh sét khi đang ở ngoài lô, kỹ năng đi đường đất đỏ ướt, tới việc giữ nhà cửa, kho hàng khô ráo suốt mấy tháng ẩm. Phần cuối nhắc những việc chăm vườn đặc thù của mùa mưa và nhịp sống thường ngày của bà con trong vùng, để người mới đến hình dung được một ngày mưa ở đây.
Một cơn dông chiều ở vùng đất đỏ diễn ra thế nào
Buổi sáng mùa mưa ở Phú Riềng thường nắng, trời trong. Từ trưa, hơi nóng bốc lên từ mặt đất đỏ và tán cây, mây tích bắt đầu vun cao ở phía chân trời, đáy mây sẫm dần. Khi gió đổi hướng, mát lạnh bất thường và có mùi đất, thường chỉ còn mười lăm, hai mươi phút là mưa tới. Tiếng sấm xa, ánh chớp trong mây là dấu hiệu dông đang đến gần, dù trên đầu có khi vẫn chưa mưa.
Cơn dông điển hình đến bằng một luồng gió giật mạnh, bụi đỏ cuốn lên, lá cao su rơi lả tả, rồi mưa rào ập xuống rất nặng hạt. Trong nửa giờ đến một giờ, mặt đường đất biến thành những dòng nước đỏ chảy về chỗ trũng. Sau đó mưa nhỏ dần, có khi tạnh hẳn trước tối, để lại không khí mát và đường sá lầy lội.
Đầu mùa mưa, các cơn dông thường dữ dội nhất vì không khí đã tích nhiều nhiệt sau mùa khô. Đây là lúc dễ có lốc cục bộ, gió mạnh quật đổ hàng cây cao su, tốc mái tôn. Về giữa mùa, mưa đều hơn và quen thuộc hơn; cuối mùa, khi có áp thấp hay bão ngoài biển, mưa có thể kéo dài cả ngày, nhẹ nhưng dai.
Tránh sét khi đang ở ngoài lô cao su, ngoài rẫy
Nghe sấm là đã ở trong tầm sét. Nguyên tắc an toàn được các cơ quan phòng chống thiên tai nhắc nhiều lần: nghe được tiếng sấm thì sét có thể đánh tới chỗ mình. Đừng đợi mưa mới tìm chỗ trú; nên ngừng việc ngoài trời ngay khi nghe sấm gần.
Không trú dưới gốc cây đơn độc hay cây cao nhất. Trong lô cao su, cây nào cũng cao như nhau, nhưng cây ở bìa lô, cây đứng riêng giữa bãi trống, cây cạnh chòi canh là nơi dễ bị sét đánh hơn. Ở giữa ruộng, rẫy trống càng nguy hiểm vì người đứng là điểm cao nhất.
Rời xa vật kim loại và nước. Dao cạo, thùng chứa mủ, xe máy, hàng rào kẽm gai, ống tưới kim loại, mặt nước ao hồ đều dẫn điện hoặc thu hút sét. Đặt dụng cụ xuống, tránh xa những thứ đó.
Tìm nơi trú có kết cấu kiên cố. Nhà xây, nhà xưởng có hệ thống chống sét là nơi trú tốt nhất. Ô tô đóng kín cửa cũng an toàn tương đối. Chòi lá, lều bạt, mái che tạm giữa lô không bảo vệ được khỏi sét.
Nếu bị kẹt giữa bãi trống. Ngồi xổm, hai chân chụm sát, cúi đầu, hai tay bịt tai, chỉ để bàn chân chạm đất; không nằm sẹp xuống đất ướt. Nếu đi theo nhóm, giãn cách nhau vài mét để nếu không may có sét thì không cùng bị ảnh hưởng.
Chờ dông qua hẳn. Sét vẫn có thể đánh khi mưa đã nhẹ và mây dông đang rời đi. Chờ khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng mới trở lại làm việc.
Đi đường đất đỏ khi trời mưa
Đường đất đỏ ở Phú Riềng khô thì cứng và bụi, nhưng gặp mưa vài phút đã thành lớp bùn trơn như mỡ trên nền cứng phía dưới. Bánh xe máy dễ trượt ngang, nhất là khi xuống dốc, vào cua hoặc phanh gấp. Đường lô cao su còn có rễ cây nổi, rãnh nước do mưa xói, ổ gà đầy nước che khuất độ sâu.
Kinh nghiệm của người chạy đường lô là đi chậm, giữ số thấp, không phanh gấp bánh trước khi đang đổ dốc, ưu tiên đi vào vệt bánh xe cũ đã nén chặt thay vì phần bùn mới. Khi bánh xe bị bùn đỏ bám dày, xe nặng và khó lái, nên dừng gạt bớt bùn ở chắn bùn. Lốp gai còn tốt và phanh được bảo dưỡng giúp ích nhiều hơn mọi mẹo khác.
Xe chở mủ, chở phân, chở hạt điều nên tránh vào lô ngay sau trận mưa lớn; đợi mặt đường se lại vài giờ sẽ đỡ sa lầy và đỡ làm hư đường. Đường liên xã đã trải nhựa hoặc bê tông thì dễ đi hơn, nhưng mép đường thường bám đầy đất đỏ do xe từ lô ra, trơn trượt không kém. Buổi tối mưa, tầm nhìn kém, nên bật đèn, mặc áo mưa màu sáng và tránh vượt ẩu.
Suối dâng, ngầm tràn và chỗ trũng sau mưa lớn
Địa hình đồi thoải khiến nước mưa trên các sườn đất đỏ dồn rất nhanh về khe suối và chỗ trũng. Những con suối nhỏ trong vùng, ngày thường chỉ róc rách, có thể dâng cao và chảy xiết chỉ sau một trận dông lớn ở thượng nguồn, dù nơi mình đứng có khi mưa không nhiều. Nước suối mùa mưa đục đỏ vì mang theo đất, che khuất đá và hố sâu bên dưới.
Nguy hiểm thường gặp nhất là cố băng qua ngầm tràn hoặc cầu tạm khi nước đang chảy qua mặt. Chỉ một lớp nước chảy xiết ngang bánh xe đã đủ đẩy trượt xe máy. Người dân lâu năm có nguyên tắc đơn giản: nước chảy qua mặt ngầm thì quay lại hoặc chờ nước rút, không đánh cược. Trẻ em không được tắm suối, tắm hồ đập trong mùa mưa.
Gần khu dân cư, mưa lớn có thể gây ngập cục bộ ở các đoạn đường trũng, cống nhỏ không kịp thoát. Nhà ở chân dốc, gần rãnh thoát nước nên chú ý khơi thông cống rãnh trước mùa mưa, kê cao đồ đạc, bao phân, bao nông sản trong những tuần mưa nhiều nhất.
Giữ nhà cửa, kho hàng khô ráo suốt mùa ẩm
Mưa nhiều và độ ẩm cao kéo dài là kẻ thù của nông sản chưa bán. Hạt điều thô chưa khô đủ dễ mốc, tiêu đen hút ẩm trở lại, phân bón vón cục, mủ cao su để lâu trong điều kiện ẩm bị biến chất. Kho chứa nên có nền cao hơn mặt sân, kê pallet hoặc ván gỗ cách nền, để khoảng trống giữa bao hàng và tường, mở cửa thông gió vào những giờ khô ráo.
Nhà mái tôn phổ biến ở vùng này cần kiểm tra trước mùa mưa: đinh vít mái lỏng, máng xối tắc lá cao su, chỗ nối mái bị hở là những nguyên nhân dột thường gặp. Mái nhà gần hàng cây cao nên được tỉa cành để tránh cành gãy rơi xuống khi có gió giật. Tường nhà phía hứng mưa hắt dễ thấm, có thể sơn chống thấm hoặc làm thêm mái hiên.
Thiết bị điện là phần dễ bị bỏ quên. Ổ cắm, bảng điện ở chỗ ẩm, dây điện kéo tạm qua vườn ra máy bơm, đèn chiếu sáng chuồng trại cần được kiểm tra, có thiết bị chống giật. Khi có dông lớn, nhiều gia đình rút phích tivi, modem mạng để tránh hư do sét lan truyền theo đường dây.
Mùa mưa cũng là mùa vườn cây cần chăm kỹ
Vườn cao su. Mùa mưa là mùa cạo chính nhưng cũng là mùa bệnh. Mặt cạo ẩm lâu dễ nhiễm bệnh, lá và cành có thể bị nấm khi trời âm u kéo dài. Nhiều nông trường áp dụng biện pháp che mưa cho mặt cạo và lịch quét thuốc phòng bệnh theo hướng dẫn kỹ thuật.
Vườn tiêu. Rễ tiêu rất sợ úng. Chỗ thấp cần rãnh thoát nước giữa hàng, gốc tiêu vun cao, tránh để nước đọng quanh trụ sau mưa. Mùa mưa là giai đoạn bệnh rễ dễ phát sinh nhất.
Cây trồng mới. Đầu mùa mưa là thời điểm trồng mới, nhưng nên chờ mưa đều, đất ẩm sâu mới xuống giống, tránh trồng ngay sau trận mưa đầu rồi gặp đợt nắng hạn.
Cỏ dại. Mưa làm cỏ mọc rất nhanh. Phát cỏ thấp giữa hàng giúp giữ đất trên dốc tốt hơn là làm sạch trơ đất; chỉ cần làm sạch vùng quanh gốc để giảm cạnh tranh.
Đường lô và mương. Sửa rãnh thoát nước bên đường lô, lấp ổ gà bằng đá sỏi trước khi mưa lớn để đường không bị xói thành mương.
Nhịp sống thường ngày trong những tháng mưa
Mùa mưa làm thay đổi giờ giấc của cả vùng. Việc ngoài trời dồn vào buổi sáng: công nhân cạo mủ đi từ khuya, trút mủ trước trưa; người làm vườn bón phân, làm cỏ từ sáng sớm; chợ quê ở các trung tâm xã đông nhất từ tinh mơ tới giữa buổi sáng. Buổi chiều, khi mây dông kéo tới, phần lớn mọi người đã về nhà hoặc chuyển sang việc trong nhà, trong xưởng.
Với phụ huynh có con đi học, giờ tan trường buổi chiều thường trùng với lúc mưa lớn. Nhiều gia đình chuẩn bị sẵn áo mưa trong cặp cho trẻ, dặn trẻ trú lại ở trường khi có sấm sét thay vì cố đạp xe về qua đường lô vắng. Người đi chợ, đi làm xa nên mang áo mưa bộ thay vì áo choàng mỏng, vì mưa dông thường kèm gió mạnh.
Thực phẩm và đồ khô trong nhà cũng cần để ý hơn. Gạo, đậu, hạt điều ăn trong nhà dễ ẩm mốc nếu để trong bao hở; nên dùng hũ, thùng kín. Quần áo phơi lâu khô, nhiều nhà làm thêm giàn phơi có mái che hoặc tận dụng hiên nhà. Muỗi tăng mạnh theo nước đọng, nên úp chum vại, thay nước bình hoa, dọn vỏ lon, vỏ dừa, lốp xe cũ quanh nhà.
Mùa mưa cũng là mùa cảnh vùng đất đỏ đẹp nhất: lô cao su xanh dày, đồi điều, vườn tiêu mướt lá, những buổi sáng sau mưa trong vắt. Người ghé Phú Riềng mùa này vẫn đi lại bình thường nếu sắp xếp việc ngoài trời vào buổi sáng và để dư thời gian cho những đoạn đường đất. Những ngày mưa dầm cuối mùa, nên hỏi người địa phương trước khi vào các đường lô ít người qua lại, vì có đoạn xe máy phổ thông khó vượt.
Câu hỏi thường gặp
Đang cạo mủ thì gặp dông, có nên tiếp tục cạo cho xong phần cây không?
Không nên. Nghe sấm gần là nên ngừng, đặt dao cạo và thùng mủ xuống, tìm nơi trú có mái kiên cố. Mủ có thể hư một phần vì mưa, nhưng an toàn của người làm phải đặt trước. Quay lại khi dông đã qua khoảng nửa giờ.
Mưa xuống mặt cạo có làm hỏng mủ không?
Mưa trước hoặc trong lúc cạo làm mủ chảy loãng, tràn ra ngoài máng, lẫn nước và đất, khó thu gom. Vì vậy nông trường và nhà vườn thường cân nhắc nghỉ cạo hoặc dời giờ cạo khi mưa sáng sớm, và dùng mái che mặt cạo nơi có điều kiện.
Làm sao biết suối phía trước có an toàn để qua không?
Nếu nước đang chảy qua mặt ngầm hoặc mặt cầu tạm, nước đục đỏ và có rác trôi, coi như không an toàn. Hãy quay lại, đi đường vòng hoặc chờ nước rút. Đừng dựa vào việc người khác vừa qua được, vì nước có thể lên nhanh trong vài phút.
Nhà mái tôn giữa vườn cao su có cần lắp chống sét không?
Nên tham khảo thợ điện có chuyên môn, nhất là với nhà xưởng, kho lớn hoặc nhà đứng riêng trên chỗ cao. Hệ thống chống sét cần được thiết kế và nối đất đúng kỹ thuật mới phát huy tác dụng; cột thu lôi tự chế không nối đất đúng có thể nguy hiểm hơn.
Đi xe máy trên đường đất đỏ ướt nên chọn lốp thế nào?
Lốp có gai sâu, còn mới, áp suất vừa phải sẽ bám tốt hơn lốp trơn đã mòn. Quan trọng không kém là phanh hoạt động tốt và đi chậm. Nếu thường xuyên vào lô mùa mưa, nên hỏi tiệm sửa xe trong vùng loại lốp người địa phương hay dùng.
Trẻ em có nên tắm suối, hồ đập vào mùa mưa không?
Không nên. Nước mùa mưa đục, đáy hồ đập và suối có hố sâu, nước có thể dâng hoặc chảy xiết bất ngờ. Đuối nước ở trẻ em là tai nạn thương tâm có thể phòng tránh; trẻ nên học bơi ở nơi có người lớn giám sát.