Cây cao su trên đất đỏ Phú Riềng sống theo nhịp hai mùa: rụng lá vào giữa mùa khô, ra lá mới khi trời chuyển nóng, rồi cho mủ đều trong mùa mưa. Thời tiết quyết định ngày nào cạo được, mủ chảy nhiều hay ít, bệnh nào dễ bùng phát và năm nào vườn bị gãy đổ. Hiểu nhịp ấy giúp người cạo, chủ vườn và cả người thu mua mủ sắp xếp công việc hợp lý hơn.
Bài này không bàn chuyện giá mủ hay phân loại sản phẩm cao su. Nó đi theo vòng năm của vườn cây trên đất Phú Riềng: mùa rụng lá và nghỉ cạo, lá non và bệnh, vì sao cạo từ khuya, mưa sáng làm gì với mủ, gió lốc đầu mùa mưa, và cách chăm cây non trước nắng hạn. Kỹ thuật cụ thể ở từng vườn cần theo hướng dẫn của đơn vị kỹ thuật hoặc khuyến nông.
Mùa rụng lá: khi lô cao su trơ cành giữa mùa khô
Khoảng tháng 1, tháng 2, sau vài tuần khô hanh, lá cao su ở Phú Riềng chuyển vàng, đỏ rồi rụng dần. Người trong nghề gọi đây là hiện tượng rụng lá qua đông hay rụng lá sinh lý: cây chủ động trút lá để giảm thoát hơi nước khi đất khô và không khí hanh. Trong vài tuần, cả lô trơ cành, mặt đất phủ một lớp lá dày xào xạc dưới chân, ánh nắng rọi thẳng xuống nền đất đỏ.
Thời điểm và độ đồng loạt của mùa rụng lá thay đổi theo từng năm, từng dòng giống và tuổi cây. Năm mùa khô đến sớm, khô gắt thì cây rụng sớm và tập trung hơn; năm còn mưa rải rác đầu mùa khô thì cây rụng lai rai, kéo dài. Lô gần nguồn nước, ở chỗ trũng ẩm có thể rụng muộn hơn lô trên đỉnh đồi.
Trong giai đoạn cây rụng lá và ra lá mới, nhiều nông trường và nhà vườn nghỉ cạo hoặc giảm cường độ cạo để cây dồn sức nuôi bộ lá mới. Đây cũng là lúc công nhân cạo mủ có thời gian nghỉ, sửa nhà, về quê ăn Tết, và lúc nguồn mủ trên thị trường địa phương giảm rõ rệt. Khoảng nghỉ cụ thể tuỳ quy trình kỹ thuật của từng đơn vị.
Lớp lá rụng dày là nguồn hữu cơ quý cho đất đỏ nhưng cũng là vật liệu dễ cháy. Vì thế mùa rụng lá trùng với mùa canh lửa căng thẳng nhất trong năm ở các lô cao su của vùng.
Ra lá non và những đợt bệnh theo thời tiết
Khoảng cuối tháng 2 sang tháng 3, cây bắt đầu bật chồi, lá non màu đồng đỏ rồi chuyển xanh nhạt. Giai đoạn lá non là lúc cây nhạy cảm nhất với thời tiết. Nếu trời có sương mù dày vào sáng sớm, ẩm độ cao kéo dài trong lô, nấm gây bệnh phấn trắng dễ tấn công lá non, làm lá biến dạng, rụng lần hai, cây phải tốn sức ra lá lại và vào cạo muộn.
Ngược lại, những năm lá non gặp thời tiết khô ráo, nắng ấm thì bộ lá mới hình thành nhanh, khoẻ, ít bệnh. Vì vậy người làm cao su lâu năm thường để ý sương sớm trong những tuần ra lá; các đơn vị kỹ thuật theo dõi mức độ bệnh để quyết định có phun phòng hay không, theo hướng dẫn chuyên môn.
Vào mùa mưa, khi ẩm độ cao và mưa nhiều ngày liền, một nhóm bệnh khác phát triển: bệnh trên mặt cạo do nấm khiến vỏ tái sinh bị loét, bệnh nấm hồng trên cành, chạc cây, cùng một số bệnh trên lá. Những vườn rậm rạp, ít thông thoáng, cỏ dại cao trong lô thường bị nặng hơn. Đó là lý do mùa mưa dù là mùa cạo chính nhưng cũng là mùa cần kiểm tra vườn thường xuyên nhất.
Vì sao cạo mủ từ khuya đến rạng sáng
Khách lạ đến Phú Riềng thường ngạc nhiên khi thấy những chấm đèn đội đầu lấp loáng trong lô cao su từ hai, ba giờ sáng. Lý do nằm ở sinh lý cây: vào ban đêm và rạng sáng, nhiệt độ thấp hơn, cây ít thoát hơi nước nên các mạch mủ trong vỏ căng đầy. Khi lát cạo cắt qua, mủ chảy mạnh và kéo dài trước khi đông lại ở miệng vết cạo.
Khi mặt trời lên, nhiệt độ tăng, cây thoát hơi nước mạnh, áp suất trong mạch mủ giảm và mủ đông nhanh hơn ở miệng cạo. Cạo muộn vào giữa buổi sáng thường thu được ít mủ hơn trên cùng một cây. Vì vậy lịch làm việc truyền thống là cạo xong trước khi trời nóng, chờ mủ chảy rồi đi trút mủ vào cuối buổi sáng.
Công việc ban đêm trong lô đặt ra những yêu cầu riêng về an toàn: đèn đủ sáng, giày bám tốt trên đất đỏ ướt sương, đi theo nhóm hoặc báo người nhà lô mình làm, cẩn thận rắn và côn trùng. Rạng sáng những ngày cuối năm, trong lô có thể se lạnh và ẩm sương, người cạo nên mặc áo dài tay, giữ ấm.
Mưa sáng: kẻ phá ngày cạo
Mưa trước giờ cạo. Thân cây ướt, nước chảy theo thân vào máng và chén hứng mủ. Cạo lúc vỏ còn ướt dễ làm mủ loãng, tràn ra ngoài, đồng thời tăng nguy cơ bệnh mặt cạo. Nhiều nơi chờ thân cây ráo mới cạo, hoặc nghỉ cạo ngày đó.
Mưa trong lúc mủ đang chảy. Nước mưa hoà vào chén mủ làm mủ bị pha loãng, có khi tràn chén, lẫn lá và đất. Người cạo phải tranh thủ trút mủ sớm hoặc chấp nhận hao hụt.
Mưa đêm nhiều ngày liền. Số ngày cạo trong tháng giảm, sản lượng giảm theo. Đây là lý do những tháng mưa dầm cuối mùa, sản lượng mủ không nhất thiết cao dù cây đang khoẻ.
Mái che mặt cạo. Một số nông trường và nhà vườn lắp mái che nhỏ bằng nhựa trên mặt cạo để hạn chế nước mưa chảy xuống, giúp cạo được trong những ngày mưa nhẹ. Hiệu quả phụ thuộc cách lắp và chi phí đầu tư.
Ảnh hưởng tới thu nhập. Với công nhân và người cạo thuê hưởng theo sản lượng, những tháng mưa sáng nhiều đồng nghĩa với thu nhập không ổn định. Người lao động nên tìm hiểu rõ cách tính công trong ngày nghỉ do mưa khi nhận việc.
Gió lốc đầu mùa mưa và nạn gãy đổ
Những cơn dông đầu mùa mưa ở vùng đất đỏ có thể kèm gió giật rất mạnh trong thời gian ngắn, đôi khi thành lốc xoáy cục bộ. Cây cao su có tán cao, gỗ tương đối giòn, nhất là ở những dòng giống cao, tán lệch hoặc cây đã bị nấm làm yếu thân, nên dễ gãy ngang thân, gãy cành lớn hoặc bật gốc. Sau một trận lốc, có lô cao su đổ rạp thành vệt dài theo hướng gió.
Thiệt hại do gãy đổ không chỉ là mất cây. Cây gãy đè lên đường lô, đường điện, nhà chòi; cành treo lơ lửng trên tán là mối nguy cho người vào lô những ngày sau. Người cạo nên quan sát kỹ trên đầu khi vào lô sau dông, tránh đứng dưới cành đã nứt gãy. Chủ vườn nên phối hợp dọn đường lô sớm và báo ngay cho ngành điện nếu cây đổ chạm đường dây.
Về lâu dài, các biện pháp giảm gãy đổ thường được nhắc tới là chọn giống phù hợp vùng gió, trồng mật độ hợp lý, giữ hàng cây chắn gió ở bìa lô và cắt tỉa cành lệch tán khi cây còn nhỏ. Nhà vườn có thể hỏi các đơn vị cao su trong vùng hoặc khuyến nông về những dòng giống đang được khuyến cáo cho điều kiện của mình.
Chăm cao su non trước nắng hạn
Cây cao su trưởng thành chịu hạn tốt, nhưng cây con trong một hai năm đầu thì khác. Rễ chưa đi sâu, cây non trồng đầu mùa mưa mà gặp đợt nắng hạn kéo dài giữa mùa, hoặc bước vào mùa khô đầu tiên khi bộ rễ còn yếu, rất dễ chết khô. Tỷ lệ cây phải trồng dặm cao làm vườn không đều, kéo dài thời gian kiến thiết.
Biện pháp phổ biến là tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây để giữ ẩm và giảm nhiệt mặt đất; quét vôi hoặc che thân cây non phía hướng nắng gắt để tránh cháy vỏ; trồng xen cây ngắn ngày phủ đất trong năm đầu nếu điều kiện cho phép; tưới cứu cây trong những đợt hạn nặng. Nhiều hộ chọn trồng khi mưa đã đều, đất ẩm sâu thay vì trồng ngay sau cơn mưa đầu tiên.
Cỏ dại giữa hàng cũng cần quản lý theo mùa: mùa mưa phát cỏ thấp để giữ đất, mùa khô dọn sạch cỏ khô quanh gốc và dọc ranh để phòng cháy. Một vườn cao su non được chăm đúng theo nhịp thời tiết trong vài năm đầu sẽ cho lô cây đồng đều, vào cạo đúng hạn và bền hơn trong suốt chu kỳ khai thác.
Vòng năm của vườn cao su theo thời tiết
Bảng dưới ghép các giai đoạn thời tiết điển hình ở Phú Riềng với trạng thái cây và những việc chủ vườn thường để ý. Đây là khung tham khảo, các mốc xê dịch theo từng năm và từng giống:
| Giai đoạn | Trạng thái cây | Rủi ro thời tiết | Việc nên để ý |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa khô | Lá già dần, mủ vẫn chảy khá | Hanh khô, đêm mát | Theo dõi dấu hiệu rụng lá để điều chỉnh lịch cạo |
| Giữa mùa khô | Rụng lá, trơ cành | Cháy lô do lá khô dày | Nghỉ hoặc giảm cạo, làm đường băng cản lửa, canh lửa |
| Cuối mùa khô | Bật chồi, ra lá non | Sương mù sáng sớm, nắng gắt | Quan sát bệnh trên lá non, giữ ẩm cây non |
| Đầu mùa mưa | Lá ổn định, vào cạo lại | Dông, sét, gió lốc | An toàn sét cho người cạo, kiểm tra cây nghiêng, cành gãy |
| Giữa mùa mưa | Cho mủ đều | Mưa sáng, ẩm độ cao | Lịch cạo linh hoạt theo mưa, phòng bệnh mặt cạo |
| Cuối mùa mưa | Cho mủ nhiều nếu ít mưa sáng | Mưa dầm do áp thấp | Thoát nước lô trũng, sửa đường lô, bón phân cuối mùa |
Những việc cụ thể như loại thuốc phòng bệnh, chế độ cạo, liều phân cần theo quy trình kỹ thuật của ngành cao su và hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, không áp dụng theo lời truyền miệng.
Người mới mua hoặc nhận khoán vườn cao su ở Phú Riềng nên dành trọn một năm quan sát vườn qua đủ các giai đoạn trên, ghi lại ngày rụng lá, ngày ra lá, số ngày mất cạo vì mưa. Sổ ghi chép đơn giản ấy sau vài năm thành tài liệu quý để hiểu riêng mảnh vườn của mình, vốn có thể khác vườn bên cạnh vì độ dốc, hướng gió và độ ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su rụng lá có phải là dấu hiệu cây bị bệnh không?
Không nhất thiết. Rụng lá vào giữa mùa khô là hiện tượng sinh lý bình thường của cây cao su để giảm mất nước. Đáng lo là khi lá rụng bất thường vào mùa mưa, lá non bị biến dạng, có đốm hoặc lớp phấn trắng, khi đó nên nhờ cán bộ kỹ thuật kiểm tra.
Vì sao năm nay mủ ít hơn năm ngoái dù cây vẫn khoẻ?
Sản lượng mủ phụ thuộc nhiều yếu tố thời tiết: số ngày mưa sáng làm mất ngày cạo, nắng hạn kéo dài, bệnh lá năm đó, thời điểm ra lá mới sớm hay muộn. Ngoài ra còn chế độ cạo và tuổi cây. Nên so sánh với các vườn lân cận cùng tuổi để biết nguyên nhân chung hay riêng.
Cạo mủ vào buổi chiều có được không?
Về kỹ thuật vẫn cạo được, nhưng ban ngày nhiệt độ cao làm mủ đông nhanh ở miệng cạo, lượng mủ thu được thường thấp hơn cạo rạng sáng. Buổi chiều mùa mưa còn hay có dông. Vì vậy cạo chiều chỉ dùng trong một số trường hợp đặc biệt theo chỉ dẫn kỹ thuật.
Sau trận lốc làm gãy cây, chủ vườn nên làm gì trước?
Trước hết bảo đảm an toàn: không cho người vào lô khi còn cành treo, cây nghiêng sắp đổ; báo ngành điện nếu cây chạm đường dây. Sau đó dọn đường lô, kiểm đếm thiệt hại, chụp ảnh lưu lại, hỏi chính quyền xã về chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai nếu có.
Lá cao su rụng có làm phân bón cho vườn được không?
Có. Lá rụng phân huỷ dần thành mùn, trả lại một phần dinh dưỡng và cải thiện cấu trúc đất đỏ. Cách tốt nhất là để lá tự phân huỷ tại chỗ, chỉ dọn ở dải cản lửa và quanh nhà, không gom đốt.
Người mới đi cạo mủ cần chuẩn bị gì cho thời tiết?
Đèn đội đầu đủ sáng và pin dự phòng, áo mưa, áo dài tay cho rạng sáng lạnh, giày hoặc ủng bám tốt trên đất ướt, thuốc chống muỗi. Nên học kỹ thuật cạo từ người có kinh nghiệm hoặc lớp đào tạo của nông trường để không làm hỏng vỏ cây.