Mùa khô ở Phú Riềng thường kéo dài từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, gần như không mưa trong nhiều tuần; cuối mùa, giếng đào hạ nước, nhiều giếng cạn, và các vườn tiêu, cà phê, cây ăn trái phụ thuộc hoàn toàn vào nước bơm từ giếng khoan, ao hồ. Cao su và điều chịu hạn tốt hơn nhờ rễ sâu, nhưng cây non mới trồng vẫn cần được chăm.
Nước mùa khô là chuyện tiền bạc và cả chuyện hàng xóm: giếng nhà này khoan sâu hơn có thể làm giếng nhà bên yếu đi, ao chung cạn thì phải chia lượt. Bài này nói về nguồn nước ở vùng đất đỏ, những điều cần biết trước khi khoan giếng, các cách tưới tiết kiệm phù hợp từng cây, cách giữ ẩm đất, và việc phòng cháy trong những tháng hanh nhất. Cuối bài là những thói quen giữ nước sinh hoạt trong gia đình, áp dụng được cho cả nhà vườn lẫn người thuê trọ đi làm mùa vụ.
Vì sao vùng mưa nhiều vẫn thiếu nước mùa khô
Nghe nói Phú Riềng thuộc vùng mưa nhiều của Đông Nam Bộ, nhiều người ngạc nhiên khi thấy cảnh khan nước vào tháng 3, tháng 4. Nguyên nhân nằm ở chỗ mưa dồn gần hết vào khoảng sáu, bảy tháng mùa mưa; mấy tháng còn lại gần như không có mưa bổ sung. Trong khi đó, nắng gắt và gió khô làm nước bốc hơi nhanh khỏi mặt đất, mặt ao và lá cây.
Đất đỏ bazan thoát nước tốt — ưu điểm trong mùa mưa — nhưng cũng có nghĩa là nước mưa thấm xuống sâu chứ không đọng lại trên mặt. Địa hình đồi thoải khiến nước mặt chảy nhanh về suối rồi theo suối ra sông, ít hình thành hồ ao tự nhiên lớn. Phần nước còn giữ lại chủ yếu nằm trong tầng chứa nước ngầm, mà mực nước ngầm thì hạ dần theo mùa khô.
Ngoài ra, diện tích cây cần tưới như tiêu, cà phê, sầu riêng tăng lên qua nhiều năm, kéo theo số giếng khoan tăng. Khi nhiều giếng cùng bơm mạnh trong một giai đoạn, mực nước ngầm cục bộ có thể hạ nhanh hơn. Đây là chuyện nhiều vùng trồng cây công nghiệp ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên đều gặp, không riêng gì Phú Riềng.
Các nguồn nước trong vùng
Giếng đào. Phổ biến ở các gia đình lâu năm, dùng cho sinh hoạt và tưới rau, vườn nhỏ. Giếng đào lấy nước tầng nông nên dễ cạn cuối mùa khô và dễ nhiễm bẩn nếu gần chuồng trại, nhà vệ sinh.
Giếng khoan. Nguồn chính để tưới tiêu, cà phê, cây ăn trái trong mùa khô. Độ sâu và lưu lượng rất khác nhau giữa các vị trí, kể cả giữa hai mảnh vườn cạnh nhau, vì phụ thuộc vào tầng đá và mạch nước bên dưới.
Ao, hồ tự đào. Nhiều nhà vườn đào ao ở chỗ trũng để trữ nước mưa, tưới vào đầu mùa khô. Ao trên đất đỏ dễ thất thoát nước do thấm; một số hộ lót bạt chống thấm.
Suối và sông. Phía tây vùng có sông Bé chảy qua, với thủy điện Srok Phu Miêng nằm trên địa bàn xã Long Bình cũ. Suối nhỏ trong vùng mùa khô nhiều đoạn cạn; việc bơm nước sông suối để tưới cần tuân thủ quy định về khai thác tài nguyên nước của địa phương.
Nước máy. Hệ thống cấp nước tập trung đã có ở một số khu trung tâm xã, nhưng phần lớn hộ ở xa vẫn dùng giếng. Hỏi chính quyền xã về các dự án cấp nước nông thôn đang có tại khu vực mình ở.
Trước khi khoan giếng: những điều nên làm
Khoan giếng là khoản đầu tư lớn của nhà vườn. Một số việc nên làm trước để tránh khoan sâu tốn tiền mà nước ít:
- Hỏi kinh nghiệm hàng xóm. Giếng các nhà xung quanh sâu bao nhiêu, có cạn vào cuối mùa khô không, nước có phèn, có mùi không. Đây là thông tin quý nhất và miễn phí.
- Tìm hiểu quy định. Khai thác nước dưới đất phải theo quy định về tài nguyên nước; giếng hộ gia đình quy mô nhỏ thường chỉ cần kê khai, giếng lớn phục vụ sản xuất có thể cần giấy phép. Hỏi bộ phận tài nguyên môi trường của xã để biết quy định hiện hành.
- Chọn đơn vị khoan có kinh nghiệm tại địa phương. Thợ đã khoan nhiều ở vùng đất đỏ biết tầng đá thường gặp và độ sâu phổ biến. Thoả thuận rõ cách tính chi phí khi không có nước hoặc nước yếu.
- Đặt vị trí giếng xa nguồn ô nhiễm. Cách xa chuồng trại, hố xí, nơi pha trộn thuốc bảo vệ thực vật; làm sân giếng, nắp đậy kín để nước bẩn mặt đất không chảy xuống.
- Thử nước trước khi dùng sinh hoạt. Gửi mẫu nước kiểm tra chỉ tiêu cơ bản nếu dùng để uống, ăn uống; nước tưới thì chú ý độ phèn, độ cứng ảnh hưởng tới hệ thống nhỏ giọt.
- Tính trước nguồn điện. Máy bơm công suất lớn cần đường điện đủ tải và an toàn; kéo điện tạm qua vườn dễ gây chập cháy, giật điện.
Cách tưới phù hợp cho từng loại cây
Không có cách tưới nào hợp mọi vườn. Bảng dưới gom nguyên lý chung mà nhiều nhà vườn ở vùng đất đỏ đang áp dụng:
| Loại cây | Nhu cầu nước mùa khô | Cách tưới thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hồ tiêu | Cao, rễ nông, sợ khô lẫn sợ úng | Nhỏ giọt hoặc tưới gốc theo bồn | Tưới đều, lượng vừa; không để đọng nước quanh trụ |
| Cà phê vối | Cao, cần tưới để ra hoa đồng loạt | Tưới phun, tưới gốc hoặc nhỏ giọt | Thời điểm tưới đợt đầu ảnh hưởng tới ra hoa |
| Sầu riêng, cây ăn trái | Cao, nhạy với thiếu nước khi mang trái | Nhỏ giọt, phun mưa gốc | Giữ ẩm ổn định, tránh tưới dồn rồi để khô lâu |
| Cao su kinh doanh | Thấp, chịu hạn nhờ rễ sâu | Thường không tưới | Giữ lá rụng làm lớp phủ, phòng cháy |
| Cao su, điều mới trồng | Trung bình, cây non dễ chết khô | Tưới gốc định kỳ năm đầu | Tủ gốc bằng rơm, lá khô |
| Điều kinh doanh | Thấp, mùa khô là mùa ra hoa | Hầu như không tưới | Tưới không đúng lúc có thể làm cây ra đọt thay vì ra hoa |
Lượng nước và chu kỳ tưới cụ thể phụ thuộc tuổi cây, loại đất, độ dốc và thời tiết từng năm — nên tham khảo hướng dẫn của khuyến nông và kinh nghiệm của các vườn đạt hiệu quả trong xã.
Giữ ẩm đất: tiết kiệm nước từ gốc
Tưới bao nhiêu cũng không đủ nếu nước bốc hơi nhanh khỏi mặt đất trần. Cách rẻ và hiệu quả nhất là tủ gốc: rải rơm, cỏ khô, vỏ hạt điều, vỏ cà phê, lá cao su quanh gốc cây một lớp đủ dày, chừa khoảng trống sát thân để tránh nấm và mối. Lớp phủ che nắng cho mặt đất, giảm bốc hơi, đồng thời mục dần thành mùn bổ sung cho đất đỏ.
Thời điểm tưới cũng quan trọng. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát giúp nước kịp thấm xuống vùng rễ trước khi nắng gắt; tưới giữa trưa thì một phần đáng kể bay hơi ngay trên mặt. Tưới ít mà đều thường tốt hơn tưới dồn một lần rồi để khô lâu, nhất là với tiêu và cây ăn trái.
Với vườn trên dốc, làm bồn gốc hơi trũng ở phía trên, có gờ đất giữ nước ở phía dưới giúp nước tưới không chảy tràn xuống chân dốc. Hàng cây chắn gió ở bìa vườn cũng giảm gió khô thổi qua, giữ ẩm cho cả vườn. Những việc này không tốn nhiều tiền nhưng cộng lại giúp tiết kiệm đáng kể lượng nước và tiền điện chạy máy bơm trong mùa khô.
Mùa khô là mùa phòng cháy
Từ tháng 1 đến tháng 4, lô cao su rụng lá phủ dày mặt đất, cỏ dại khô cháy, vườn điều cũng đầy lá khô. Chỉ một đốm lửa từ việc đốt rác, đốt cỏ, tàn thuốc lá hay tia lửa máy móc là đủ gây cháy lan, nhất là khi có gió. Cháy lô cao su làm hỏng vỏ cây, ảnh hưởng tới khả năng cho mủ nhiều năm, thậm chí làm chết cây.
Các nông trường thường làm đường băng cản lửa — dải đất được dọn sạch vật liệu cháy chạy dọc bìa lô — và tổ chức canh lửa trong mùa khô. Nhà vườn tiểu điền có thể làm tương tự ở quy mô nhỏ: dọn sạch lá khô dọc ranh vườn và quanh nhà, chòi, kho; không đốt rác, đốt cỏ vào những ngày nắng gió; nếu buộc phải đốt thì đốt ở nơi đã dọn sạch, có người trông và có sẵn nước.
Khi phát hiện cháy, cần báo ngay cho hàng xóm, tổ dân phòng và chính quyền xã, gọi lực lượng phòng cháy chữa cháy qua số khẩn cấp quốc gia. Không nên một mình lao vào đám cháy lớn khi gió đang thổi về phía mình.
Nước sinh hoạt trong gia đình mùa khô
Khi giếng nhà yếu đi, nước cho ăn uống, tắm giặt trở thành ưu tiên số một. Nhiều gia đình ở các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung xây bể chứa lớn hoặc dùng bồn nhựa, bồn inox trữ nước từ cuối mùa mưa, hứng nước mưa từ mái nhà qua máng xối. Bể chứa nên có nắp đậy kín, vệ sinh định kỳ, có lưới chắn ở miệng để tránh lá, côn trùng và muỗi đẻ trứng.
Một số thói quen giúp tiết kiệm nước sinh hoạt mà không khổ: tận dụng nước vo gạo, nước rửa rau để tưới cây quanh nhà; giặt gom một lần thay vì nhiều lần lẻ; kiểm tra vòi, đường ống rò rỉ — một vòi rỉ nhỏ chảy cả ngày đêm tốn lượng nước không ít. Nhà có chăn nuôi nên tách nguồn nước chuồng trại với nước sinh hoạt, vừa tiết kiệm vừa vệ sinh.
Cuối mùa khô, nước giếng tầng nông có thể đục hơn, có mùi hoặc nhiều cặn sắt. Lọc qua bể lọc cát, sỏi, than hoặc thiết bị lọc gia đình giúp cải thiện, nhưng nước uống vẫn nên đun sôi. Nếu thấy nước có màu, mùi bất thường kéo dài, nên gửi mẫu kiểm tra và báo cho y tế xã, nhất là khi gần khu vực có xưởng chế biến.
Với người thuê trọ đi làm mùa vụ, nên hỏi chủ nhà về nguồn nước mùa khô trước khi thuê. Có những nơi phải mua nước chở bằng xe bồn trong mấy tuần cuối mùa — chi phí này đôi khi tính thêm vào tiền trọ. Hỏi rõ từ đầu giúp tránh hiểu lầm giữa người thuê và chủ nhà khi bước vào những tuần khô hạn nhất trong năm.
Câu hỏi thường gặp
Giếng nhà bị cạn vào cuối mùa khô thì nên làm gì?
Trước mắt, ưu tiên nước cho sinh hoạt và cây non, giảm tưới cho cây chịu hạn. Lâu dài, có thể đào sâu giếng, khoan giếng mới, làm bể hoặc ao trữ nước mưa. Hỏi chính quyền xã về các chương trình cấp nước nông thôn và quy định khi khoan giếng sâu.
Tưới nhỏ giọt có thật sự tiết kiệm hơn tưới gốc bằng vòi không?
Thường là có, vì nước đưa thẳng vào vùng rễ, ít chảy tràn và ít bay hơi. Đổi lại cần chi phí đầu tư ban đầu, lọc nước kỹ để đầu nhỏ giọt không tắc, nhất là khi nước giếng có cặn, phèn. Nhiều vườn tiêu, sầu riêng ở vùng đất đỏ đã chuyển sang cách này.
Có cần xin phép khi khoan giếng tưới vườn không?
Tuỳ quy mô. Giếng hộ gia đình nhỏ thường chỉ cần kê khai, còn khai thác nước dưới đất quy mô lớn cho sản xuất có thể cần giấy phép theo luật tài nguyên nước. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi bộ phận tài nguyên môi trường của xã trước khi khoan.
Vì sao không nên tưới điều vào mùa khô?
Mùa khô là lúc cây điều phân hoá mầm hoa và trổ bông. Tưới nhiều đúng giai đoạn này có thể kích thích cây ra đọt non thay vì ra hoa, ảnh hưởng tới năng suất. Cây điều mới trồng thì khác, năm đầu vẫn cần tưới giữ ẩm cho cây sống.
Nước giếng khoan ở vùng đất đỏ có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp khi chưa kiểm tra chất lượng. Nước ngầm có thể nhiễm vi sinh, sắt, hoặc bị ảnh hưởng bởi phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ở vùng canh tác. Nên đun sôi, lọc và gửi mẫu kiểm tra các chỉ tiêu cơ bản trước khi dùng lâu dài cho ăn uống.
Lá cao su rụng mùa khô có nên gom đốt cho sạch vườn không?
Không nên đốt. Lá rụng là lớp phủ giữ ẩm và nguồn mùn tự nhiên cho đất đỏ; đốt lá vừa mất chất hữu cơ, vừa dễ gây cháy lan sang lô bên cạnh. Chỉ cần dọn sạch lá ở dải ranh vườn, quanh nhà và đường băng cản lửa.