Sông Bé là con sông lớn nhất chảy qua đất Bình Phước cũ, và đoạn sông chảy ở phía tây vùng Phú Riềng là nơi có nhà máy thủy điện Srok Phu Miêng, đặt trên địa bàn xã Long Bình cũ — nay thuộc xã Bình Tân mới, tỉnh Đồng Nai. Ngoài dòng sông chính, mạng lưới suối nhỏ len giữa các đồi đất đỏ là nơi nước mưa của cả vùng dồn về trước khi ra sông.
Với người sống ở bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, sông và suối gắn với nhiều việc: nguồn nước tưới, chỗ câu cá, cảnh quan cuối tuần, nhưng cũng là mối nguy khi mưa lớn hoặc khi hồ thủy điện xả nước. Bài này giới thiệu dòng sông trong bức tranh chung của lưu vực, vai trò của chuỗi thủy điện, mạng suối trong vùng và những điều cần biết để dùng nước, đi lại an toàn. Các thông tin về công trình chỉ nêu ở mức chung; số liệu kỹ thuật chính xác nên tra từ đơn vị quản lý.
Sông Bé trong bức tranh lưu vực
Sông Bé bắt nguồn từ vùng cao phía bắc, nơi giáp ranh với Tây Nguyên, chảy qua phần lớn chiều dài đất Bình Phước cũ rồi xuôi về phía nam, nhập vào sông Đồng Nai ở khu vực Tân Uyên. Đây là một nhánh lớn của hệ thống sông Đồng Nai, cung cấp nước cho cả vùng hạ lưu đông dân phía dưới.
Ở thượng nguồn, sông chảy qua địa hình đồi núi, rừng và cao nguyên thấp — khu vực đã được viết riêng ở trang về Bù Gia Mập. Khi xuống tới ngang vùng Phú Riềng, sông đã đi qua nhiều bậc hồ thủy điện, dòng chảy phần nào được điều tiết. Bờ sông đoạn này có những khúc còn rừng ven sông, những khúc giáp vườn cao su, vườn điều của dân và nông trường.
Sông Bé ở phía tây cũng là một trong những ranh tự nhiên của vùng. Người dân các xã cũ phía tây như Long Bình, Long Hưng sống gần sông hơn cả; các xã phía đông như Phú Trung, Phước Tân thì gắn với mạng suối nhỏ chảy về những hướng khác. Vì vậy cùng ở Phú Riềng nhưng mỗi khu vực có quan hệ với nước khác nhau.
Chuỗi thủy điện bậc thang và Srok Phu Miêng
Dòng chính sông Bé được khai thác thủy điện theo kiểu bậc thang: hồ trên điều tiết nước cho hồ dưới. Ở phía trên là thủy điện Thác Mơ — công trình nổi tiếng của vùng, tiếp đến các bậc phía dưới như Cần Đơn và Srok Phu Miêng. Xa hơn về hạ lưu là công trình thủy lợi Phước Hòa, nơi một phần nước sông Bé được chuyển sang hồ Dầu Tiếng để phục vụ tưới tiêu và cấp nước cho vùng phía nam.
Nhà máy thủy điện Srok Phu Miêng nằm trên địa bàn xã Long Bình cũ của huyện Phú Riềng, đưa vào vận hành từ khoảng giữa thập niên 2000. Đập và hồ chứa tạo nên một đoạn mặt nước rộng hơn hẳn lòng sông tự nhiên, thay đổi cảnh quan và đời sống ven sông ở khu vực này. Ngoài phát điện, hồ còn góp phần điều tiết dòng chảy xuống hạ lưu.
Với người địa phương, chuỗi thủy điện có hai mặt. Mặt tích cực là dòng chảy mùa khô được duy trì tốt hơn, có điện, có đường giao thông phục vụ công trình. Mặt cần lưu ý là nhịp nước phía dưới đập phụ thuộc vào cách vận hành hồ: mực nước có thể lên xuống trong ngày khi nhà máy chạy máy hoặc xả tràn, khác hẳn một con sông tự nhiên.
Mùa khô và mùa mưa trên sông Bé
Mùa khô, mặt nước sông Bé đoạn qua Phú Riềng thu hẹp, nước trong hơn, lộ ra những bãi đá, bãi cát ven bờ. Nhờ các hồ phía trên điều tiết, dòng sông không cạn kiệt như những con suối nhỏ, nhưng lưu lượng phía dưới đập có thể thay đổi theo giờ chạy máy của nhà máy. Đây là mùa người dân ra sông câu cá, tắm giặt ở những khúc quen thuộc, và cũng là lúc các bãi bồi được tận dụng trồng hoa màu ngắn ngày.
Mùa mưa, nhất là những tháng cuối mùa, nước sông lên cao, đục đỏ phù sa đất bazan, chảy xiết. Khi các hồ thủy điện phía trên đầy và phải xả tràn, mực nước có thể lên nhanh trong vài giờ. Bãi bồi trồng màu, chòi canh, chỗ neo thuyền nhỏ có thể bị nước vào khi người dân chưa kịp dọn. Người có hoa màu, tài sản trên bãi sông nên chủ động thu hoạch, di dời trước những đợt mưa lớn được dự báo.
Lòng hồ thủy điện cũng thay đổi theo mùa: cuối mùa khô mực nước hồ thường hạ, lộ ra vùng bán ngập với bùn và gốc cây cũ; cuối mùa mưa hồ tích đầy. Vùng bán ngập này có thể được người dân tận dụng canh tác ngắn ngày theo quy định của đơn vị quản lý hồ, nhưng cũng tiềm ẩn bùn lún nguy hiểm cho người và gia súc. Hiểu nhịp nước theo mùa là điều đầu tiên người sống ven sông Bé cần biết.
An toàn khi ở gần hồ, đập và đoạn sông dưới đập
Theo dõi thông báo xả nước. Khi mưa lớn kéo dài, các hồ thủy điện phải xả qua tràn để bảo đảm an toàn công trình. Thông báo xả thường được gửi tới chính quyền các xã ven sông; người dân nên nghe loa xã, theo dõi nhóm thông tin của ấp, tổ dân cư.
Không ở lại bãi sông khi có thông báo. Nước phía dưới đập có thể dâng nhanh trong thời gian ngắn sau khi bắt đầu xả. Người đang câu cá, tắm, chăn thả gia súc trên bãi bồi cần lên chỗ cao ngay.
Tôn trọng vùng cấm quanh công trình. Khu vực đập, cửa nhận nước, kênh xả là vùng nguy hiểm, thường có rào chắn và quy định cấm vào. Dòng chảy ngầm ở cửa xả rất mạnh dù mặt nước trông yên.
Cẩn thận khi đi thuyền trên lòng hồ. Lòng hồ rộng, sóng gió có thể nổi lên khi có dông chiều. Thuyền nhỏ nên có áo phao, không chở quá tải, không ra hồ khi trời sắp dông.
Trẻ em không chơi gần mép hồ, mép sông. Bờ hồ chứa có thể dốc, trơn, mực nước thay đổi làm lộ ra bùn lún. Đuối nước là tai nạn thường gặp nhất ở vùng sông hồ.
Mạng suối nhỏ giữa các đồi đất đỏ
Ngoài sông Bé, vùng Phú Riềng có nhiều suối nhỏ chảy theo các khe giữa những dải đồi thoải. Phần lớn là suối mùa: mùa mưa nước chảy mạnh, đục đỏ; mùa khô nhiều đoạn chỉ còn những vũng nước đọng hoặc khô hẳn. Người dân thường gọi suối theo tên ấp, tên xóm hoặc tên một gia đình sống lâu năm bên bờ, nên cùng một con suối có thể có vài cách gọi.
Hai bên suối thường là dải đất thấp ẩm, nơi đất dốc tụ dày hơn, người ta trồng rau, cây ăn trái hoặc đào ao. Một số khúc suối còn giữ được hàng cây ven bờ, có vai trò giữ đất, giảm sạt lở và là nơi trú của nhiều loài chim, cá nhỏ. Những khúc bị phát quang trồng cây sát mép nước thường sạt bờ nhanh hơn sau mỗi mùa mưa.
Một số nơi đã đắp đập nhỏ hoặc đào hồ trên dòng suối để trữ nước tưới mùa khô. Các công trình này giúp ích nhiều cho nông nghiệp, nhưng đập đất tự làm cần được kiểm tra trước mùa mưa: đập yếu bị vỡ khi mưa lớn có thể gây thiệt hại cho khu vực phía dưới. Việc làm đập, ngăn suối cũng cần hỏi ý kiến chính quyền xã để không ảnh hưởng tới các hộ khác dùng chung nguồn nước.
Nước sông suối trong đời sống và sản xuất
Đối với nhiều hộ ven sông, ven suối, nước mặt là nguồn tưới bổ sung quan trọng, nhất là vào đầu mùa khô khi suối vẫn còn nước. Máy bơm đặt ở mép suối, đường ống chạy lên vườn tiêu, vườn cây ăn trái là cảnh quen thuộc. Khi suối cạn dần, các hộ chuyển sang dùng giếng khoan hoặc ao trữ.
Câu cá trên sông Bé, lòng hồ thủy điện và các hồ đập là thú vui cuối tuần của nhiều người trong vùng. Một số hộ nuôi cá trong ao, trong hồ tự đào. Việc đánh bắt trên sông, hồ cần tuân thủ quy định của địa phương, không dùng xung điện, chất nổ, hoá chất — vừa vi phạm pháp luật vừa huỷ hoại nguồn cá của cả cộng đồng.
Chất lượng nước sông suối chịu ảnh hưởng của hoạt động trên lưu vực: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trôi theo nước mưa, nước thải từ các cơ sở chế biến mủ, chế biến nông sản nếu không xử lý đúng. Vì vậy nước sông suối không nên dùng trực tiếp cho ăn uống. Khi thấy nước có màu, mùi bất thường, cá chết, người dân nên báo cho chính quyền xã để kiểm tra.
Giữ sông suối cho thế hệ sau
Một dòng suối khoẻ là dòng suối có hàng cây ven bờ, không bị lấp bởi đất xói từ vườn trên dốc, không bị rác và bao bì thuốc bảo vệ thực vật vứt xuống. Mỗi hộ ven suối có thể góp phần bằng những việc giản dị: giữ lại dải cây ven bờ thay vì trồng sát mép nước, làm băng cỏ chắn đất ở vườn dốc, gom vỏ chai, bao bì thuốc vào nơi thu gom riêng.
Ở quy mô lớn hơn, việc bảo vệ hành lang sông, quản lý khai thác cát, đất ven sông và giám sát nước thải là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Người dân có quyền và nên phản ánh khi thấy khai thác trái phép, đổ thải xuống sông suối. Sông Bé cung cấp nước cho cả vùng hạ lưu đông dân, nên giữ sạch đoạn sông qua Phú Riềng cũng là giữ nước cho hàng triệu người phía dưới.
Với người mới đến, hiểu sông suối trong vùng còn giúp chọn chỗ ở, chỗ làm vườn hợp lý: tránh dựng nhà sát mép suối dễ ngập, tránh mua đất bãi bồi không rõ tình trạng ngập khi hồ xả nước, hỏi kỹ người địa phương về mực nước cao nhất từng thấy trước khi đầu tư xây dựng ven sông. Những người lớn tuổi ở các ấp ven sông thường nhớ rõ những mùa nước lớn nhất, nước lên tới đâu, kéo dài bao lâu; đó là thông tin thực tế khó tìm thấy trong tài liệu nào, và đáng hỏi trước khi quyết định đặt nền nhà, chuồng trại hay kho chứa gần bờ.
Câu hỏi thường gặp
Thủy điện Srok Phu Miêng nằm ở đâu?
Nhà máy nằm trên sông Bé, thuộc địa bàn xã Long Bình cũ của huyện Phú Riềng, tỉnh Bình Phước trước đây. Sau sáp nhập từ 1/7/2025, xã Long Bình cùng Bình Tân và Long Hưng hợp thành xã Bình Tân mới, thuộc tỉnh Đồng Nai.
Có được tham quan đập thủy điện không?
Khu vực đập và nhà máy là công trình năng lượng có quy định an ninh, an toàn riêng, không phải điểm du lịch mở tự do. Người muốn tham quan cần liên hệ đơn vị quản lý nhà máy và tuân thủ hướng dẫn. Ngắm cảnh lòng hồ từ những chỗ được phép thì dễ dàng hơn.
Khi hồ xả lũ, người dân ở xa sông có bị ảnh hưởng không?
Ảnh hưởng chủ yếu là các khu vực sát sông phía dưới đập, bãi bồi và vùng trũng ven sông. Phần lớn diện tích vườn cao su trên đồi không bị ảnh hưởng trực tiếp. Tuy vậy, mưa lớn gây xả lũ cũng thường làm suối nhỏ dâng, nên vẫn cần cẩn thận khi qua ngầm, qua suối.
Có thể bơm nước sông Bé về tưới vườn không?
Việc lấy nước sông để tưới cần tuân thủ quy định về khai thác tài nguyên nước và hành lang bảo vệ nguồn nước. Hộ nhỏ dùng bơm cho vườn ven sông thường phổ biến, nhưng quy mô lớn có thể cần thủ tục. Nên hỏi bộ phận tài nguyên môi trường của xã trước khi đầu tư hệ thống bơm.
Câu cá trên lòng hồ thủy điện có bị cấm không?
Câu cá giải trí thường được chấp nhận ở những khu vực không nằm trong vùng cấm quanh đập và công trình, nhưng quy định cụ thể do địa phương và đơn vị quản lý hồ đặt ra. Tuyệt đối không dùng xung điện, chất nổ, hoá chất; luôn mặc áo phao khi ra hồ bằng thuyền.
Sông Bé chảy về đâu sau khi qua Phú Riềng?
Sông tiếp tục xuôi về phía nam, qua khu vực công trình thủy lợi Phước Hòa — nơi một phần nước được chuyển sang hồ Dầu Tiếng — rồi nhập vào sông Đồng Nai ở khu vực Tân Uyên, góp nước cho cả vùng hạ lưu.