Người trẻ Phú Riềng hôm nay phần lớn là thế hệ thứ hai, thứ ba của những gia đình đến lập nghiệp. Họ lớn lên giữa lô cao su và vườn điều, học hết phổ thông ở trường trong vùng, rồi đứng trước một ngã ba quen thuộc của nông thôn Đông Nam Bộ: đi học tiếp, đi làm khu công nghiệp, hay ở lại theo nghề của bố mẹ. Không ít người chọn con đường thứ tư: đi một thời gian rồi trở về.
Những lựa chọn ấy đang làm thay đổi bộ mặt các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung: xóm vắng thanh niên ngày thường và đông vui dịp Tết, nghề cạo mủ thiếu người trẻ, nhưng cũng xuất hiện những mô hình làm ăn mới do chính người trẻ trở về mang lại.
Bài viết tả những con đường phổ biến của người trẻ trong vùng, không cổ vũ hay chê bai lựa chọn nào, kèm vài gợi ý thực tế cho phụ huynh và chính người trẻ đang cân nhắc.
Lớn lên giữa lô cao su và vườn điều
Tuổi thơ của nhiều người trẻ Phú Riềng gắn với giờ giấc của bố mẹ: tỉnh giấc lúc nửa đêm nghe tiếng xe bố mẹ đi lô, buổi sáng ông bà đưa đi học, buổi chiều theo ra vườn nhặt điều, phơi hạt, mùa hè phụ việc nhà. Sự quen việc ấy tạo nên tính chịu khó mà các nhà tuyển dụng ở khu công nghiệp thường nhắc đến khi nói về lao động từ vùng cao su.
Trường lớp trong vùng đã khang trang hơn nhiều so với thế hệ bố mẹ: trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở có ở các xã, trường trung học phổ thông đặt ở những khu trung tâm. Học sinh ở ấp xa vẫn phải đạp xe, đi xe máy điện hay được đưa đón trên những quãng đường dài, mùa mưa đường đất trơn trượt là nỗi lo của nhiều phụ huynh.
Con em đồng bào dân tộc thiểu số có thêm lựa chọn học tại các trường phổ thông dân tộc nội trú và được hưởng một số chính sách hỗ trợ theo quy định. Việc đi học xa nhà, ở nội trú giúp nhiều em có điều kiện học tiếp, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về giữ tiếng nói, phong tục khi các em ít thời gian ở sóc.
Sau lớp mười hai: đi học tiếp hay đi làm ngay
Với những học sinh học khá, gia đình có điều kiện, con đường phổ biến là thi vào đại học, cao đẳng, phần lớn ở TP.HCM, một số chọn các trường ở tỉnh lân cận. Ngành được chọn nhiều là sư phạm, y dược, kỹ thuật, kinh tế, công nghệ thông tin; một số chọn ngành nông nghiệp với ý định quay về làm vườn bài bản hơn.
Nhiều bạn khác chọn học nghề ngắn hạn hoặc cao đẳng nghề: điện, cơ khí, sửa chữa ô tô, may, nấu ăn, chăm sóc sắc đẹp. Lý do thường là muốn sớm có thu nhập, phụ giúp gia đình. Các chương trình hỗ trợ học nghề cho lao động nông thôn, con em đồng bào dân tộc, con hộ nghèo có thể giảm một phần chi phí; thông tin cụ thể nên hỏi ở xã và trung tâm dịch vụ việc làm.
Cũng có những bạn đi làm ngay sau khi tốt nghiệp phổ thông, vào khu công nghiệp, làm phụ hồ, bán hàng hoặc theo nghề cạo mủ, làm vườn với bố mẹ. Không có con đường nào đúng cho tất cả; điều phụ huynh nên làm là cùng con tìm hiểu kỹ chi phí, cơ hội việc làm và năng lực của chính con trước khi quyết.
Đi làm khu công nghiệp: gần nhà và xa nhà
Phần lớn người trẻ Phú Riềng đi làm công nhân chọn các khu công nghiệp trong vùng Đông Nam Bộ. Có người làm ở các khu công nghiệp quanh khu vực Đồng Xoài, Chơn Thành cũ, chiều về được nhà hoặc ở trọ cuối tuần về; có người đi xa hơn, xuống vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP.HCM, hay các khu công nghiệp phía nam Đồng Nai, ở trọ và chỉ về quê dịp lễ, Tết.
Đi làm gần nhà giúp tiết kiệm tiền trọ, có ông bà trông con, giữ được nhịp sống gia đình, nhưng lựa chọn việc làm hẹp hơn. Đi làm xa có nhiều cơ hội, thu nhập có thể cao hơn, nhưng chi phí sống lớn, con nhỏ thường phải gửi về quê cho ông bà. Hình ảnh những đứa trẻ ở với ông bà trong khi bố mẹ làm ở khu công nghiệp đã trở nên quen thuộc ở nhiều ấp.
Lời khuyên thường được nhắc là tìm hiểu kỹ doanh nghiệp trước khi đi: hợp đồng lao động rõ ràng, bảo hiểm xã hội đầy đủ, không đặt cọc tiền để được nhận việc. Những lời mời việc nhẹ lương cao qua mạng, nhất là đi làm ở nước ngoài không qua kênh chính thức, cần đặc biệt cảnh giác.
Vì sao nhiều người đi rồi lại về
Sau vài năm làm công nhân xa, không ít người trẻ quay về Phú Riềng. Lý do thường gặp là chi phí sống ở thành phố cao, con cái cần bố mẹ ở gần, bố mẹ già cần người chăm, hoặc đơn giản là muốn làm chủ thời gian của mình. Một số người về khi khu công nghiệp nơi làm việc cắt giảm lao động, một số về khi đã tích luỹ được ít vốn.
Người về thường không làm giống hệt bố mẹ. Họ mang theo kỹ năng, quan hệ và cách nghĩ mới: mở xưởng sơ chế hạt điều quy mô gia đình, bán nông sản qua mạng xã hội, làm dịch vụ sửa chữa, vận chuyển, mở quán cà phê, cửa hàng điện thoại, nhận cạo mủ khoán cho các vườn tiểu điền. Có người thử trồng cây ăn trái, làm vườn theo hướng hữu cơ, liên kết với hợp tác xã để có đầu ra ổn định.
Không phải ai về cũng thành công. Vốn nhỏ, giá nông sản lên xuống, kinh nghiệm quản lý ít là những khó khăn thật. Những người trụ được thường bắt đầu nhỏ, học hỏi từ bố mẹ và hàng xóm có kinh nghiệm, tận dụng các nguồn vốn vay hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, và không bỏ hết vốn vào một thứ.
Gia đình trẻ và nếp sống đang đổi khác
Thế hệ trẻ lập gia đình muộn hơn bố mẹ, nhiều cặp kết hôn khi đã đi làm vài năm. Hôn nhân giữa người Phú Riềng với người các tỉnh khác, gặp nhau ở khu công nghiệp hay trường học, ngày càng phổ biến, làm cho sự pha trộn quê gốc vốn đã đa dạng ở vùng này càng thêm nhiều lớp.
Nhà cửa của gia đình trẻ thường được xây trên đất bố mẹ chia, kiểu nhà phố một tầng hay gác lửng, có sân để xe. Cách nuôi dạy con thay đổi: con được cho đi học thêm ngoại ngữ, tin học; điện thoại, mạng xã hội có mặt trong đời sống hằng ngày. Bữa cơm trưa đông đủ ba thế hệ, như thời bố mẹ còn đi lô, giờ ít dần ở những nhà con cái làm giờ hành chính.
Những điều không đổi vẫn rõ: người trẻ về quê dịp Tết, dự giỗ ông bà, góp tay khi xóm có đám, gọi bố mẹ theo cách của quê gốc. Nhiều người dù làm ở xa vẫn coi Phú Riềng là quê nhà theo nghĩa trọn vẹn, chứ không còn là nơi bố mẹ đến lập nghiệp.
Người trẻ đồng bào S'tiêng: giữa sóc và thị trấn
Với thanh niên đồng bào S'tiêng và các dân tộc khác trên địa bàn, con đường sau phổ thông có thêm những đặc thù. Một số em được cử tuyển hoặc hưởng chính sách ưu tiên khi vào đại học, cao đẳng; một số theo học nghề với hỗ trợ dành cho con em đồng bào; nhiều em đi làm ở khu công nghiệp như bạn bè người Kinh, hoặc ở lại làm vườn điều, cao su của gia đình.
Khoảng cách giữa đời sống ở sóc và nơi làm việc, học tập đặt ra nhiều thử thách: ngôn ngữ, chi phí, sự xa lạ với nhịp sống đô thị. Những em vượt qua được và trở về làm giáo viên, cán bộ y tế, cán bộ xã thường trở thành cầu nối quan trọng giữa cộng đồng và chính quyền, giữa sóc và các dịch vụ hiện đại.
Câu chuyện giữ tiếng nói, nghề dệt, cồng chiêng phụ thuộc nhiều vào lớp trẻ này. Ở một số nơi, chính thanh niên là người quay video, chụp ảnh các lễ hội, các nghệ nhân lớn tuổi để lưu lại, chia sẻ trên mạng xã hội, một cách giữ gìn mà thế hệ trước không có.
Thế hệ trẻ và ký ức của vùng đất
Người trẻ Phú Riềng lớn lên cùng câu chuyện Phú Riềng Đỏ qua bài học lịch sử địa phương, các buổi sinh hoạt truyền thống của đoàn, đội và những chuyến tham quan khu di tích. Nhưng ký ức gần gũi hơn với họ thường là câu chuyện của chính ông bà: những năm đầu vào lô, nhà tạm, sốt rét, đường đất lầy lội, những mùa điều được giá và mất giá.
Khi ông bà, bố mẹ già đi, nhiều người trẻ mới nhận ra những câu chuyện ấy cần được ghi lại. Có gia đình làm gia phả, ghi tên làng gốc ngoài quê, có người trẻ ghi âm lời kể của ông bà, sưu tầm ảnh cũ. Đó là cách mà một vùng đất của dân nhập cư dần có lịch sử riêng của từng dòng họ, bên cạnh lịch sử chung được viết trong sách.
Với người làm giáo dục, văn hoá ở địa phương, những câu chuyện gia đình ấy là chất liệu quý cho các buổi ngoại khoá, triển lãm ảnh xưa hay cuộc thi kể chuyện quê hương, giúp học sinh thấy lịch sử không chỉ nằm ở khu di tích mà ở ngay trong nhà mình.
Gợi ý cho phụ huynh và người trẻ trong vùng
Tìm hiểu trước khi chọn ngành, chọn việc. Hỏi người đã đi trước trong xóm, trong họ: ngành đó học bao lâu, chi phí thế nào, ra trường làm ở đâu. Kinh nghiệm thật của người quen đáng tin hơn quảng cáo tuyển sinh.
Giữ lại một mối liên hệ với vườn nhà. Dù đi học hay đi làm xa, hiểu vườn điều, vườn cao su của gia đình, biết ranh đất, giấy tờ ở đâu sẽ giúp ích khi bố mẹ già hay khi muốn quay về.
Cảnh giác với việc làm và khoản vay dễ dàng. Việc nhẹ lương cao, vay nhanh không cần giấy tờ, đầu tư lãi lớn qua mạng là những cái bẫy đã khiến nhiều người trẻ nông thôn mất tiền, mất việc.
Tận dụng hỗ trợ có sẵn. Đoàn thanh niên, hội nông dân, trung tâm dịch vụ việc làm, ngân hàng chính sách thường có chương trình học nghề, vay vốn khởi nghiệp, giới thiệu việc làm. Hỏi ở xã để biết điều kiện hiện hành.
Về quê thì bắt đầu nhỏ. Thử một mô hình nhỏ, học từ người có kinh nghiệm, giữ một nguồn thu ổn định trong thời gian đầu, rồi mới mở rộng.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ Phú Riềng thường đi làm ở đâu?
Phần đông làm ở các khu công nghiệp trong vùng Đông Nam Bộ, có người ở gần như quanh khu vực Đồng Xoài, Chơn Thành cũ, có người đi xa hơn xuống vùng Bình Dương cũ nay thuộc TP.HCM. Một số ở lại làm vườn, cạo mủ hoặc làm dịch vụ tại địa phương.
Học sinh ở Phú Riềng học trung học phổ thông ở đâu?
Các trường trung học phổ thông đặt ở những khu trung tâm trong vùng, học sinh ở ấp xa phải đi lại khá xa. Con em đồng bào dân tộc thiểu số có thể học tại trường phổ thông dân tộc nội trú theo quy định tuyển sinh hằng năm. Phụ huynh nên hỏi nhà trường hoặc ủy ban nhân dân xã về tuyến tuyển sinh hiện hành.
Thanh niên nông thôn có được hỗ trợ học nghề không?
Có các chương trình hỗ trợ đào tạo nghề cho lao động nông thôn, con em đồng bào dân tộc, con hộ nghèo, hộ cận nghèo theo quy định từng thời kỳ. Thông tin cụ thể về điều kiện và mức hỗ trợ nên hỏi tại ủy ban nhân dân xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Về quê Phú Riềng khởi nghiệp nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ những gì gần với thế mạnh của vùng như nông sản, sơ chế hạt điều, dịch vụ cho nhà vườn, bán hàng qua mạng. Làm nhỏ trước, học từ người có kinh nghiệm, tìm hiểu nguồn vốn hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp qua đoàn thanh niên và ngân hàng chính sách.
Vì sao nghề cạo mủ ít người trẻ theo?
Lý do thường được nhắc là phải đi làm từ nửa đêm, công việc nặng, thu nhập phụ thuộc giá mủ, trong khi khu công nghiệp có giờ giấc ổn định hơn. Tuy vậy vẫn có người trẻ theo nghề, nhất là khi gia đình có vườn riêng hoặc nhận khoán cạo cho vườn tiểu điền.
Đi làm xa có nên gửi con về quê cho ông bà?
Đây là lựa chọn của nhiều gia đình, giúp giảm chi phí và có người tin cậy chăm con. Tuy vậy trẻ cần sự gần gũi của bố mẹ; nếu gửi, nên giữ liên lạc thường xuyên, về thăm đều đặn và cân nhắc đón con lên khi điều kiện cho phép.