Người S'tiêng là cư dân bản địa của vùng Phú Riềng và phần lớn đất Bình Phước cũ. Họ nói tiếng S'tiêng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, xưa sống theo sóc, làm rẫy luân canh dưới tán rừng; ngày nay phần đông đã định cư, trồng điều, cao su, làm công nhân hoặc làm thuê theo mùa vụ như các cư dân khác trên địa bàn.
Trong bốn xã của vùng Phú Riềng, đồng bào S'tiêng sống xen với người Kinh và các dân tộc khác, có nơi tập trung thành ấp, sóc khá đông. Đời sống của họ đã đổi khác rất nhiều trong nửa thế kỷ, nhưng tiếng nói, quan hệ họ hàng, vai trò người có uy tín trong cộng đồng và một số lễ nghi vẫn còn được giữ.
Bài viết dành cho người muốn hiểu đúng về cộng đồng này: người mới về làm việc ở xã, giáo viên, cán bộ y tế, người buôn bán nông sản với bà con, và cả người S'tiêng trẻ muốn đọc về cộng đồng mình bằng tiếng Việt. Nội dung tả theo hiểu biết chung, những chi tiết riêng của từng sóc nên hỏi trực tiếp người trong cộng đồng.
Người S'tiêng là ai: tiếng nói và vùng cư trú
S'tiêng là một trong 54 dân tộc được công nhận ở Việt Nam. Vùng cư trú chính của người S'tiêng nằm ở Bình Phước cũ, nay là nửa phía bắc tỉnh Đồng Nai, với các nhóm sống rải ra sang vùng giáp Tây Nguyên và vùng giáp Campuchia. Phú Riềng nằm trong vùng cư trú truyền thống ấy, cùng với Bù Gia Mập, Bù Đăng, Lộc Ninh, Bù Đốp, Đồng Phú và Phước Long.
Tiếng S'tiêng thuộc ngữ hệ Nam Á, nhóm Môn – Khmer, gần với tiếng M'nông, Mạ, Chơ Ro trong vùng. Người S'tiêng có nhiều nhóm địa phương, cách nói ở từng nơi có khác nhau đôi chút. Chữ viết dùng mẫu tự Latinh đã có từ lâu và được dùng trong một số tài liệu, lớp học tiếng; ở Bình Phước cũ từng có các lớp dạy tiếng S'tiêng cho cán bộ, giáo viên làm việc ở vùng đồng bào.
Trong đời thường, phần lớn người S'tiêng ở Phú Riềng nói thạo tiếng Việt, nhất là thế hệ trẻ đi học, đi làm. Người lớn tuổi ở những sóc tập trung vẫn dùng tiếng mẹ đẻ là chính trong gia đình. Một vài câu chào hỏi bằng tiếng S'tiêng, nếu học đúng từ người địa phương, là cách mở lời được bà con quý.
Sóc, già làng và quan hệ cộng đồng
Đơn vị cư trú truyền thống của người S'tiêng là sóc, tương tự làng, buôn, bon của các dân tộc Tây Nguyên. Xưa mỗi sóc có thể là một hay vài ngôi nhà dài của nhiều gia đình cùng dòng họ. Ngày nay nhà dài gần như không còn, các gia đình ở nhà riêng, nhiều sóc đã thành ấp với tổ chức hành chính như mọi nơi, nhưng chữ sóc vẫn còn trong cách gọi.
Già làng và những người có uy tín trong cộng đồng vẫn giữ vai trò quan trọng: hoà giải chuyện trong họ, trong xóm, tham gia các lễ nghi, làm cầu nối giữa bà con với chính quyền và các đoàn thể. Nhà nước có chính sách riêng với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số, và ở cấp xã, việc vận động người dân thường được bàn với họ trước.
Quan hệ họ hàng ở sóc rất chặt. Khi một gia đình có việc lớn như cưới hỏi, ma chay, làm nhà, cả họ cùng góp công, góp gạo, góp rượu. Người ngoài đến làm việc ở sóc nên biết rằng một quyết định quan trọng như bán đất, nhận khoán, cho con đi làm xa thường được bàn trong gia đình lớn chứ không do một người tự quyết.
Từ rẫy dưới tán rừng sang vườn điều, vườn cao su
Kinh tế truyền thống của người S'tiêng là rẫy luân canh: phát một khoảnh rừng, đốt dọn, trỉa lúa, bắp, bầu bí vài vụ rồi để đất nghỉ, chuyển sang khoảnh khác. Kèm theo là săn bắt, hái măng, rau rừng, mật ong, đan lát. Lối sống ấy gắn với rừng và với một lịch nông nghiệp theo mùa mưa.
Khi đồn điền cao su mở rộng thời Pháp, rồi các nông trường quốc doanh sau 1975 và làn sóng khai hoang thập niên 1990, rừng thu hẹp dần, rẫy luân canh không còn chỗ. Các chương trình định canh định cư đưa đồng bào về sống ổn định, giao đất, hướng dẫn trồng cây công nghiệp. Cây điều trở thành cây quen thuộc của nhiều hộ S'tiêng vì dễ trồng, ít công chăm; về sau thêm cao su, có nơi thêm tiêu, cây ăn trái.
Ngày nay một hộ S'tiêng ở Phú Riềng có thể có vườn điều, vài sào cao su tiểu điền, người trẻ đi làm công nhân cạo mủ hoặc làm khu công nghiệp ở xa. Nhiều gia đình cũng làm thuê theo mùa: nhặt điều, cạo mủ, phát cỏ cho chủ vườn khác. Sự chuyển đổi này mang lại thu nhập tiền mặt, nhưng cũng khiến đời sống phụ thuộc vào giá nông sản, điều mà lối sống rẫy rừng trước kia không có.
Những thay đổi lớn trong một thế hệ
Nhà ở. Nhà sàn, nhà dài bằng tre gỗ nhường chỗ cho nhà xây cấp bốn, mái tôn, nhiều nhà được hỗ trợ xây theo các chương trình nhà ở cho hộ khó khăn. Không gian sinh hoạt chung của cả dòng họ thu hẹp thành không gian của từng gia đình nhỏ.
Học hành. Trẻ em S'tiêng đến trường đông hơn nhiều so với vài chục năm trước, có em học lên cao đẳng, đại học, về làm giáo viên, cán bộ xã. Trường bán trú, chính sách miễn giảm học phí, hỗ trợ cho học sinh dân tộc thiểu số góp phần vào thay đổi này, dù tỷ lệ bỏ học ở bậc trên vẫn là chuyện các trường phải lo.
Đất đai. Đây là vấn đề nhạy cảm. Có những giai đoạn đồng bào bán hoặc sang nhượng đất vườn với giá thấp do thiếu thông tin, vay nợ hay cần tiền gấp. Chính quyền nhiều nơi đã có chính sách hạn chế chuyển nhượng đất được giao cho hộ đồng bào, hỗ trợ đất sản xuất cho hộ thiếu đất.
Tín ngưỡng và lễ nghi. Một phần đồng bào theo các tôn giáo du nhập như Tin Lành, Công giáo; một phần vẫn giữ tín ngưỡng truyền thống. Các lễ như mừng lúa mới, cúng bến nước ít được tổ chức đầy đủ như xưa, nhưng vẫn có dịp được phục dựng trong ngày hội văn hoá của địa phương.
Ẩm thực và sức khoẻ. Bữa ăn có thêm gạo trắng, mì gói, đồ chợ; rau rừng, măng, cá suối ít dần. Trạm y tế xã, bảo hiểm y tế cho người dân tộc thiểu số vùng khó khăn giúp bà con tiếp cận khám chữa bệnh dễ hơn trước.
Làm việc, buôn bán với bà con: những điều nên biết
Người đến sóc làm việc, dù là cán bộ, giáo viên hay người thu mua nông sản, nên đi cùng hoặc báo trước với trưởng ấp, già làng hay người có uy tín. Cách làm này không phải thủ tục hình thức: nó giúp bà con biết bạn là ai, đến vì việc gì, và giúp bạn tránh những tình huống khó xử vì không hiểu phong tục.
Trong mua bán, hãy rõ ràng về cân, về giá theo thị trường hôm đó, viết giấy biên nhận đơn giản khi ứng tiền trước. Không cho vay nặng lãi, không mua đất được giao theo chính sách, không ép bán non mùa vụ. Những chuyện đó có thể mang lại lợi nhỏ trước mắt, nhưng để lại tiếng xấu rất lâu trong một cộng đồng mà tin tức đi nhanh qua quan hệ họ hàng.
Khi được mời vào nhà, nhận lời mời uống nước, uống rượu cần trong dịp lễ là cách thể hiện sự tôn trọng; nếu không uống được thì nói rõ, chạm môi tượng trưng và cảm ơn. Không chụp ảnh người, nhất là người già, trẻ em và các nghi lễ, khi chưa được đồng ý. Không hứa những điều không chắc làm được: lời hứa với cả sóc được nhớ rất lâu.
Giữ tiếng nói và bản sắc: việc của cả cộng đồng
Như nhiều dân tộc thiểu số khác, người S'tiêng trẻ ở Phú Riềng đang dùng tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ. Đi học, đi làm, xem điện thoại đều bằng tiếng Việt; tiếng S'tiêng lui về trong bếp, trong những buổi họp họ. Đây không phải chuyện riêng của vùng này mà là xu hướng chung của các ngôn ngữ thiểu số.
Một số việc đang được làm để giữ bản sắc: dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên, phục dựng lễ hội trong các ngày hội văn hoá, sưu tầm truyện kể, bài hát, đưa nội dung văn hoá địa phương vào trường học. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào chính người trong cộng đồng: khi người trẻ thấy tiếng nói và nghề truyền thống của mình có giá trị, việc giữ gìn mới bền.
Với người ngoài cộng đồng, cách góp phần đơn giản nhất là tôn trọng: gọi đúng tên dân tộc là S'tiêng, không dùng những cách gọi miệt thị cũ; khi mua hàng thủ công thì trả đúng công sức người làm; khi viết, nói về đồng bào thì kể đúng, không tô vẽ thành cổ tích, cũng không hạ thấp.
Bên cạnh người S'tiêng: đồng bào các dân tộc khác trên địa bàn
Ngoài người S'tiêng bản địa, vùng Phú Riềng còn có đồng bào nhiều dân tộc thiểu số khác đến sinh sống trong mấy chục năm qua. Đông hơn cả là các dân tộc từ miền núi phía Bắc như Tày, Nùng, Dao, cùng một số gia đình Mường, Thái, Hoa, Khmer và các dân tộc khác. Phần lớn họ đến theo làn sóng lập nghiệp từ thập niên 1980, 1990, đi theo họ hàng, đồng hương như người Kinh.
Mỗi cộng đồng mang theo phong tục riêng. Người Tày, Nùng có thể giữ lễ hội đầu xuân, tiếng hát then, đàn tính, món ăn như khâu nhục, bánh gio, xôi ngũ sắc trong dịp lễ Tết. Người Khmer có thể về chùa Khmer ở vùng lân cận dự các lễ lớn trong năm. Các cộng đồng này nhỏ và sống xen kẽ, nên phong tục thường được giữ trong gia đình, dòng họ hơn là thành lễ hội lớn của cả xã.
Với người làm công tác ở xã, điều quan trọng là không gộp tất cả thành "đồng bào" chung chung. Mỗi dân tộc có tiếng nói, tập quán, cách tổ chức cộng đồng khác nhau; chính sách áp dụng cho từng đối tượng cũng có thể khác. Hỏi đúng, gọi đúng tên dân tộc là bước đầu của sự tôn trọng, và cũng giúp công việc trôi chảy hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người S'tiêng ở Phú Riềng sống tập trung ở xã nào?
Đồng bào S'tiêng sống rải ở cả bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, có ấp, sóc tập trung đông hơn. Danh sách cụ thể nên hỏi ủy ban nhân dân xã, vì sau sắp xếp năm 2025 tên và ranh giới ấp có thể thay đổi.
Tiếng S'tiêng có chữ viết không?
Có. Tiếng S'tiêng được ghi bằng mẫu tự Latinh, có trong một số tài liệu, sách học và lớp dạy tiếng. Tuy vậy trong đời sống hằng ngày, chữ viết S'tiêng ít được dùng; phần lớn người trẻ đọc viết bằng tiếng Việt.
Người S'tiêng và người M'nông có phải là một không?
Không. Hai dân tộc khác nhau, cùng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer nên có nhiều nét gần gũi về tiếng nói và văn hoá. Người M'nông sống nhiều hơn ở vùng giáp Đắk Nông cũ; ở vùng Phú Riềng, đồng bào bản địa chủ yếu là người S'tiêng.
Có nên dùng chữ "người Thượng" để gọi đồng bào S'tiêng không?
Không nên. Đây là cách gọi chung cũ, thiếu chính xác và nhiều người không thích. Hãy gọi đúng tên dân tộc là người S'tiêng, hoặc nói chung là đồng bào dân tộc thiểu số khi không rõ dân tộc cụ thể.
Người ngoài có thể học tiếng S'tiêng ở đâu?
Có thể hỏi các lớp tiếng dân tộc dành cho cán bộ, giáo viên do tỉnh hoặc ngành giáo dục tổ chức theo đợt, hoặc học trực tiếp từ người trong cộng đồng. Học vài câu chào hỏi đúng cách là đủ để giao tiếp thân thiện hơn khi làm việc ở sóc.
Đến thăm sóc có cần xin phép không?
Nên báo trước với trưởng ấp hoặc già làng, nhất là khi đi theo nhóm, muốn chụp ảnh hay tìm hiểu lễ nghi. Đây là phép lịch sự, giúp bà con đón tiếp chu đáo và giúp khách tránh làm điều phạm kiêng kỵ mà không biết.