Lễ hội và ngày lễ trong năm ở Phú Riềng: lịch theo mùa của bốn xã

Phú Riềng không có một lễ hội lớn mang tầm vùng như lễ hội núi Bà hay lễ hội chùa Bà, nhưng một năm ở bốn xã có nhịp lễ khá dày: Tết Nguyên đán rơi đúng mùa cây cao su thay lá, rằm tháng Giêng, các ngày rằm lớn ở chùa, ngày 28/10 kỷ niệm chi bộ Phú Riềng ra đời, lễ mừng lúa mới của đồng bào S'tiêng cuối mùa mưa, Giáng sinh ở các họ đạo, và ngày hội đại đoàn kết ở từng khu dân cư.

Điểm riêng của lịch lễ ở đây là nó đan vào lịch mùa vụ cao su và hạt điều. Người ta sắp xếp cưới hỏi, giỗ chạp, về quê, đi lễ theo những tháng nghỉ cạo, những tháng nhặt điều, chứ không chỉ theo âm lịch hay dương lịch. Người mới đến hiểu được nhịp này sẽ biết lúc nào xóm đông vui, lúc nào ai cũng bận.

Dưới đây là lịch theo thứ tự trong năm, kèm ghi chú về cách người dân các xã thường đón từng dịp. Ngày giờ cụ thể của các hoạt động tập trung nên theo dõi thông báo của xã và các cơ sở tổ chức.

Tết Nguyên đán giữa mùa cây thay lá

Tết Nguyên đán ở Phú Riềng thường rơi vào khoảng thời gian vườn cao su bắt đầu rụng lá. Đây là giai đoạn cây sinh lý tự nhiên thay lá trong mùa khô, và nhiều vườn giảm hoặc ngưng cạo trong một thời gian. Với công nhân và nhà vườn, Tết vì thế trùng với một quãng nghỉ việc chính, khiến không khí Tết ở đây kéo dài và thong thả hơn những vùng làm nghề khác.

Đường lô những ngày giáp Tết phủ một lớp lá vàng đỏ, sáng sớm sương mù, chiều hanh khô. Người đi làm xa ở các khu công nghiệp phía nam, ở TP.HCM về quê, xe khách và xe máy chở hàng Tết tấp nập trên các trục đường tỉnh. Chợ xã đông nhất vào mấy ngày cuối năm, bán đủ thứ cho cả mâm cỗ Bắc lẫn mâm cỗ Nam.

Vì dân cư đến từ nhiều miền, Tết ở Phú Riềng không có một kiểu chung. Nhà gốc Bắc gói bánh chưng, nhà gốc Trung và Nam gói bánh tét; có nhà cúng tất niên chiều ba mươi, có nhà cúng rước ông bà từ hai mươi chín. Hàng xóm qua lại chúc Tết, mời nhau ly rượu, đĩa mứt, và những ngày đầu năm là dịp các dòng họ đồng hương họp mặt.

Rằm tháng Giêng và mùa điều đầu năm

Sau Tết là rằm tháng Giêng, một trong những ngày rằm đông người đi chùa nhất. Các chùa trong vùng thường tổ chức lễ cầu an, người dân mang hoa quả, nhang đèn đến lễ, gặp gỡ nhau sau những ngày Tết. Nhà thờ họ của các dòng họ gốc Bắc, nếu có, cũng hay chọn dịp đầu năm để tụ họp con cháu.

Cũng từ khoảng sau Tết, vườn điều vào mùa trổ bông, đậu trái rồi chín, kéo dài sang những tháng đầu mùa khô. Nhặt điều là việc của cả gia đình: người lớn, trẻ em, có khi thuê thêm người làm. Cả vùng bước vào một nhịp làm việc khác, sáng sớm ra vườn, trưa phơi hạt, chiều cân bán cho điểm thu mua. Đám cưới, đám tiệc thưa đi trong những tuần cao điểm.

Người làm nghề buôn bán nên để ý nhịp này: đầu mùa điều là lúc nhiều nhà có tiền mặt, sửa nhà, mua xe, sắm đồ; ngược lại, những tháng giáp hạt trước mùa thì chi tiêu dè dặt. Lễ, tiệc trong xóm cũng hay dồn vào sau khi bán xong điều.

Phật đản, Vu lan và các ngày rằm lớn

Lễ Phật đản vào rằm tháng Tư âm lịch và lễ Vu lan vào rằm tháng Bảy là hai dịp lớn ở các chùa trong vùng. Vu lan có nghi thức cài hoa hồng trên áo: hoa đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ, một nét quen thuộc ở nhiều vùng của Việt Nam. Rằm tháng Bảy cũng là lúc nhiều gia đình cúng cô hồn trước cửa nhà, trẻ con trong xóm đi giành quà bánh.

Các ngày rằm lớn rơi vào mùa mưa, khi vườn cao su đã cạo trở lại. Công nhân đi cạo từ rạng sáng nên các buổi lễ đông người nhất thường vào chiều tối. Người đến chùa lần đầu nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, đi theo sự hướng dẫn của nhà chùa và các Phật tử đứng tuổi.

Những dịp này cũng là lúc các hoạt động từ thiện của chùa, của nhóm Phật tử diễn ra nhiều: nấu cơm chay, phát quà cho hộ khó khăn, học bổng cho học sinh nghèo. Ở vùng nông thôn nhiều hộ làm thuê theo mùa vụ, những việc nhỏ như vậy có ý nghĩa thiết thực với người nhận.

Trung thu, khai giảng và mùa mưa giữa năm

Tết Trung thu ở các xã Phú Riềng chủ yếu là ngày của trẻ em. Các chi đoàn, hội phụ nữ, nhà văn hoá ấp tổ chức rước đèn, phá cỗ, văn nghệ thiếu nhi; nhiều nơi có quà cho trẻ em hộ nghèo, con em đồng bào dân tộc. Đèn lồng giấy, đèn ông sao vẫn còn bên cạnh đèn nhựa chạy pin bán ở chợ.

Trung thu rơi vào giữa mùa mưa, nên buổi rước đèn đôi khi phải dời vì mưa chiều. Đường đất trong lô trơn trượt, người lớn đưa trẻ đi chơi nên chọn tuyến đường nhựa, đường bê tông trong ấp và mang theo áo mưa.

Cùng khoảng thời gian là mùa tựu trường, khai giảng vào đầu tháng Chín dương lịch. Với nhiều gia đình công nhân, nhà vườn, đây là đợt chi tiêu lớn sau mùa điều: sách vở, đồng phục, xe đạp. Hội khuyến học của xã, dòng họ, các nhà hảo tâm thường trao học bổng vào dịp này hoặc dịp cuối năm học.

Ngày 28/10: nhớ chi bộ Phú Riềng và phong trào năm 1930

Ngày 28/10/1929, chi bộ Phú Riềng được thành lập tại đồn điền cao su Phú Riềng, mở đầu cho phong trào đấu tranh của công nhân mà đỉnh điểm là cuộc bãi công dịp Tết Canh Ngọ đầu năm 1930. Hằng năm vào dịp này, địa phương và ngành cao su thường có các hoạt động kỷ niệm, nhất là vào những năm chẵn.

Với người dân bốn xã, ngày 28/10 không phải là lễ hội theo nghĩa vui chơi, mà là dịp nhắc lại lịch sử của chính vùng đất mình. Học sinh được nghe kể về phong trào trong các buổi sinh hoạt truyền thống; các đơn vị cao su tổ chức hội thao, văn nghệ, thăm hỏi công nhân lớn tuổi và gia đình chính sách. Tên Phú Riềng Đỏ xuất hiện trên băng rôn, trong các bài phát biểu, trên tên các giải thể thao.

Khu di tích gắn với phong trào được nhiều người ghé thăm vào dịp này. Lịch sử phong trào và các di tích liên quan được trang kể chi tiết trong danh mục lịch sử và danh mục di tích; ở đây chỉ cần nhớ rằng ngày 28/10 là một mốc trong lịch cộng đồng của Phú Riềng, khác với nhiều vùng nông thôn khác.

Cuối năm: mừng lúa mới, ngày hội đại đoàn kết và Giáng sinh

Cuối mùa mưa, khi lúa rẫy thu hoạch xong, một số cộng đồng S'tiêng tổ chức lễ mừng lúa mới với cồng chiêng, rượu cần, món ăn từ gạo mới. Lễ do gia đình, dòng họ hay sóc tự làm, có năm được chính quyền hỗ trợ phục dựng trong ngày hội văn hoá. Người ngoài muốn dự nên đi theo lời mời hoặc giới thiệu của người trong cộng đồng.

Ngày 18/11 là Ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, tổ chức ở từng khu dân cư trên cả nước. Ở các ấp của Phú Riềng, đây thường là một buổi họp mặt có văn nghệ, bữa cơm chung, khen thưởng gia đình văn hoá, tặng quà hộ khó khăn. Với người mới chuyển về, tham dự ngày hội này là cách nhanh nhất để quen mặt cả ấp.

Tháng Mười Hai, các nhà thờ Công giáo trong vùng trang trí hang đá, đèn sao; đêm Giáng sinh có thánh lễ và nhiều người, cả người không theo đạo, đến xem trang trí. Sau đó là Tết dương lịch và chuẩn bị bước vào Tết Nguyên đán, khép lại một vòng lịch lễ gắn với mùa cây thay lá.

Giỗ, chạp họ và Thanh minh: lễ của từng gia đình

Ngoài các dịp chung của cả xóm, mỗi gia đình ở Phú Riềng còn một lịch lễ riêng: ngày giỗ ông bà, cha mẹ, ngày họp họ, tảo mộ. Với dân cư đến từ nhiều miền, cách làm giỗ cũng nhiều kiểu. Nhà gốc Bắc thường làm giỗ chính vào ngày mất, con cháu về đông đủ; nhà gốc Trung hay làm tiên thường một ngày trước; nhà gốc Nam tổ chức gọn hơn, mời bà con lối xóm ăn bữa trưa.

Tiết Thanh minh vào khoảng tháng Ba âm lịch là lúc nhiều gia đình gốc Bắc, gốc Trung ra nghĩa trang, nghĩa địa của xã để sửa sang mộ phần. Vì phần lớn các dòng họ mới có vài ba đời trên đất này, mộ tổ thường vẫn ở quê gốc; nhiều nhà luân phiên cử người về quê chạp mả, còn ở Phú Riềng chỉ chăm mộ của những người mất tại đây. Một số dòng họ đông con cháu đã lập nhà thờ họ hay ban thờ chung ngay trên đất mới.

Những ngày giỗ lớn rơi vào mùa nhặt điều hay mùa cạo cao điểm thường được dời sang chiều hoặc dồn vào cuối tuần để con cháu đi làm xa kịp về. Người mới làm hàng xóm được mời ăn giỗ nên nhận lời nếu có thể; đó là cách người trong xóm bày tỏ sự quý mến, và lần đầu đến chỉ cần mang theo ít hoa quả hoặc nén nhang.

Lịch lễ trong năm theo mùa vụ

Bảng dưới gom các dịp lễ chính theo thời điểm trong năm và nhịp mùa vụ tương ứng. Thời điểm mùa vụ là ước lượng chung, từng năm và từng vườn có thể sớm muộn khác nhau.

Mùa cưới ở Phú Riềng thường dồn vào những tháng cuối năm và sau Tết, khi nhà vườn đã bán xong nông sản, công nhân có quãng nghỉ cạo. Người làm dịch vụ cưới hỏi, nhà hàng, cho thuê rạp nên chuẩn bị nhân lực cho hai cao điểm này.

Câu hỏi thường gặp

Phú Riềng có lễ hội lớn nào thu hút khách du lịch không?

Không có lễ hội quy mô vùng thu hút đông khách du lịch. Các dịp đáng chú ý là hoạt động kỷ niệm ngày 28/10 gắn với Phú Riềng Đỏ, ngày hội văn hoá đồng bào dân tộc khi được tổ chức, và các lễ lớn ở chùa, nhà thờ trong vùng.

Tết ở Phú Riềng có gì khác những nơi khác?

Tết trùng với mùa cây cao su thay lá, nhiều vườn giảm hoặc ngưng cạo, nên công nhân và nhà vườn có quãng nghỉ dài hơn. Dân cư nhiều miền nên mâm cỗ, bánh Tết, phong tục cúng kiếng rất đa dạng, có nhà theo lối Bắc, có nhà theo lối Trung, Nam.

Ngày 28/10 ở Phú Riềng là ngày gì?

Là ngày kỷ niệm thành lập chi bộ Phú Riềng tại đồn điền cao su năm 1929, mở đầu phong trào Phú Riềng Đỏ. Hằng năm địa phương và ngành cao su thường có hoạt động kỷ niệm, sinh hoạt truyền thống, hội thao, thăm hỏi công nhân lớn tuổi.

Muốn xem lễ mừng lúa mới của đồng bào S'tiêng thì làm thế nào?

Lễ do gia đình, dòng họ hoặc sóc tổ chức, thường cuối mùa mưa, ngày cụ thể không cố định. Cách tốt nhất là hỏi qua trưởng ấp, già làng hoặc người quen trong cộng đồng, hoặc theo dõi ngày hội văn hoá do chính quyền tổ chức.

Mùa nào ở Phú Riềng đông đám cưới nhất?

Thường là những tháng cuối năm dương lịch và sau Tết Nguyên đán, khi nông sản đã bán, công nhân có quãng nghỉ cạo và người đi làm xa về quê. Trong cao điểm nhặt điều, đám cưới thưa hơn vì nhà nào cũng bận ra vườn.

Người không theo đạo có đến xem trang trí Giáng sinh ở nhà thờ được không?

Được, nhiều người vẫn đến xem hang đá, đèn trang trí dịp Giáng sinh. Nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không đi lại ồn ào trong giờ thánh lễ và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức ở giáo xứ.