Ở Phú Riềng, cây điều và cây tiêu sống theo hai nhịp gần như ngược nhau: điều cần mùa khô hanh để trổ bông, đậu trái và chín; tiêu lại cần mưa đầu mùa để ra hoa và mưa đều để hạt đậu chắc. Một đợt mưa trái mùa giữa tháng 1 có thể làm vườn điều mất mùa, trong khi một đợt nắng hạn kéo dài đầu mùa mưa lại khiến tiêu rụng gié. Thời tiết thất thường vì thế là nỗi lo lớn nhất của nhà vườn trồng hai loại cây này.
Bài này đi qua những kiểu thời tiết bất lợi thường gặp với điều và tiêu trên đất đỏ Phú Riềng, giải thích vì sao chúng gây hại, và tổng hợp các cách ứng phó nhà vườn đang áp dụng. Kỹ thuật chăm sóc chi tiết, liều phân, loại thuốc nằm ngoài phạm vi bài; nhà vườn nên tham khảo khuyến nông và các quy trình được khuyến cáo. Cuối bài có thêm phần về cà phê, sầu riêng và cây ăn trái — những cây đang được trồng nhiều hơn trên đất đỏ trong vùng.
Hai cây, hai nhịp mùa
Cây điều ở vùng Đông Nam Bộ thường ra đợt đọt non cuối mùa mưa, rồi phân hoá mầm hoa khi trời bắt đầu khô, trổ bông khoảng tháng 12, tháng 1, kết trái và chín rộ vào tháng 3, tháng 4. Toàn bộ quá trình từ ra hoa đến thu hoạch nằm gọn trong mùa khô. Điều cần trời khô ráo, nắng đủ để hoa thụ phấn tốt, trái phát triển, và để hạt rụng xuống đất khô dễ nhặt, dễ phơi.
Cây tiêu thì ngược lại. Sau khi thu hoạch vào khoảng giữa mùa khô, cây được tưới phục hồi, và khi những cơn mưa đầu mùa đến, tiêu ra gié hoa đồng loạt. Suốt mùa mưa, gié hoa thụ phấn, hạt lớn dần; đến mùa khô năm sau thì chín và thu hoạch. Tiêu cần mưa đều, ẩm độ ổn định trong giai đoạn ra hoa đậu hạt, nhưng rễ lại rất sợ úng.
Vì hai nhịp này, nhiều nhà vườn ở Phú Riềng trồng xen hoặc trồng cả hai loại cây trên các mảnh khác nhau để chia rủi ro: năm mưa trái mùa có thể hại điều nhưng không ảnh hưởng nhiều tới tiêu, năm hạn đầu mùa mưa hại tiêu nhưng điều vẫn đã thu xong. Dĩ nhiên, đa dạng cây trồng cũng đòi hỏi nhiều công chăm sóc và kiến thức hơn.
Mưa trái mùa: nỗi sợ của vườn điều
Thỉnh thoảng giữa mùa khô, một đợt không khí lạnh kết hợp với nhiễu động có thể gây mưa trái mùa kéo dài một vài ngày. Với người trồng điều, đây là kịch bản xấu nhất nếu rơi đúng lúc điều đang trổ bông. Mưa làm hoa bị dập, phấn hoa bị rửa trôi, hoa thụ phấn kém; ẩm độ cao sau mưa tạo điều kiện cho nấm gây bệnh thán thư bùng phát, làm cháy bông, khô chùm hoa và trái non.
Nhà vườn thường mô tả hiện tượng này là điều bị "cháy bông" hay "đen bông": cả chùm hoa chuyển màu nâu đen, khô lại và rụng. Một vườn đang hứa hẹn mùa lớn có thể giảm sản lượng đáng kể chỉ sau một tuần thời tiết xấu. Những năm như vậy, cả vùng điều Đông Nam Bộ thường cùng bị ảnh hưởng.
Mưa trái mùa vào giai đoạn thu hoạch cũng gây hại theo cách khác: hạt điều rụng xuống đất ướt dễ bị mốc, thâm vỏ, thậm chí nảy mầm nếu không được nhặt kịp. Hạt ẩm mang đi bán bị trừ nhiều hoặc khó bán. Vì vậy khi có dự báo mưa trong mùa thu hoạch, nhà vườn thường tranh thủ nhặt hạt nhiều lần trong ngày và chuẩn bị bạt che sân phơi.
Sương sớm, nắng gắt và côn trùng theo mùa
Sương mù dày buổi sáng. Những tuần đầu mùa khô, rạng sáng trong vườn điều có thể có sương dày. Ẩm độ cao kéo dài tới giữa buổi sáng là điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh trên đọt non, hoa và trái non, nhất là ở vườn rậm rạp, tán giao nhau.
Đọt non và bọ xít muỗi. Khi điều ra đọt non và trổ bông, bọ xít muỗi thường xuất hiện, chích hút đọt và hoa gây khô đen. Mật độ côn trùng thay đổi theo thời tiết; vườn được tỉa thông thoáng thường dễ theo dõi và kiểm soát hơn.
Nắng nóng gay gắt cuối mùa khô. Tháng 3, tháng 4 nắng gắt có thể làm trái điều non rụng nhiều nếu cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng. Với tiêu đang chờ thu hoạch và cây con mới trồng, nắng hạn kéo dài là áp lực lớn.
Gió mạnh mùa khô. Gió khô làm tăng thoát hơi nước, lá tiêu dễ héo nếu tưới không đủ; gió mạnh cũng làm trụ tiêu sống, trụ gỗ ngả nghiêng nếu không được buộc chắc.
Đầu mùa mưa ẩm nóng. Khi mưa về, nhiều loại sâu bệnh trên tiêu và các cây khác hoạt động mạnh hơn. Thăm vườn thường xuyên giúp phát hiện sớm thay vì đợi khi cây đã có triệu chứng rõ.
Hồ tiêu và mùa mưa: mưa thiếu cũng lo, mưa thừa cũng lo
Với tiêu, những cơn mưa đầu mùa là tín hiệu ra hoa. Nếu mưa đến rồi ngưng hẳn trong một đợt nắng hạn kéo dài, gié hoa mới ra có thể rụng, hạt đậu kém. Nhà vườn có nước tưới thường tưới bổ sung để giữ ẩm gốc trong giai đoạn này; vườn không có nước thì chỉ trông vào trời.
Nhưng khi mưa dầm kéo dài giữa và cuối mùa, nỗi lo chuyển sang rễ. Đất ở chỗ trũng hoặc bồn gốc giữ nước lâu tạo điều kiện cho các loại nấm hại rễ phát triển, gây bệnh mà người trồng tiêu quen gọi là chết nhanh và chết chậm. Một vườn tiêu xanh tốt có thể có những trụ héo rũ chỉ trong vài ngày sau đợt mưa dài, và bệnh lây lan theo dòng nước chảy trên mặt đất.
Vì thế các nguyên tắc cơ bản với tiêu trên đất đỏ Phú Riềng luôn xoay quanh nước: vun gốc cao, đào rãnh thoát nước giữa hàng, không để nước đọng quanh trụ, hạn chế làm tổn thương rễ khi làm cỏ trong mùa mưa, và cách ly sớm những trụ có dấu hiệu bệnh. Chọn chỗ trồng tiêu thoát nước tốt ngay từ đầu là quyết định quan trọng nhất.
Phơi và bảo quản nông sản theo thời tiết
Mùa thu hoạch điều và tiêu đều rơi vào mùa khô, thuận lợi cho phơi sấy. Cảnh sân xi măng trước nhà phủ kín hạt điều hoặc tiêu đen, người đảo hạt bằng cào gỗ dưới nắng là hình ảnh quen thuộc ở các xã. Nắng gắt giúp hạt khô nhanh, nhưng cũng cần đảo đều để hạt khô đồng đều, tránh hạt dưới đáy còn ẩm.
Rủi ro lớn nhất là những cơn mưa bất chợt. Nhà vườn có kinh nghiệm luôn để sẵn bạt che, gom hạt thành đống khi thấy mây kéo tới, và không phơi quá nhiều vượt khả năng gom kịp. Hạt đã khô mà bị ướt lại rất dễ mốc, mất giá trị.
Sau khi phơi, hạt cần được đóng bao, kê cao khỏi nền, để nơi thoáng mát. Bước sang mùa mưa, ẩm độ không khí tăng, hạt điều và tiêu trong kho có thể hút ẩm trở lại, nên những hộ trữ hàng chờ bán cần kiểm tra định kỳ, phơi lại nếu thấy dấu hiệu ẩm. Không nên trữ nông sản chung với phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Ứng phó thời tiết thất thường: những gì nhà vườn làm được
Không ai điều khiển được thời tiết, nhưng nhà vườn có thể giảm thiệt hại. Bước đầu tiên là theo dõi dự báo thời tiết thường xuyên, nhất là trong những giai đoạn nhạy cảm như điều trổ bông, tiêu ra hoa và mùa thu hoạch. Các bản tin dự báo của cơ quan khí tượng, kể cả dự báo xu thế dài ngày, giúp chủ động chuẩn bị nhân công nhặt hạt, bạt che, máy bơm.
Bước thứ hai là làm vườn thông thoáng: tỉa cành tạo tán cho điều, không để tán quá rậm giao nhau, để sau mưa vườn nhanh khô, giảm nấm bệnh. Với tiêu, giữ khoảng cách trụ hợp lý, tỉa bớt cành sát đất. Vườn khoẻ, dinh dưỡng cân đối cũng chống chịu tốt hơn với thời tiết xấu.
Bước thứ ba là đa dạng hoá và chia sẻ thông tin. Không đặt hết vốn vào một loại cây, giữ liên lạc với cán bộ khuyến nông, tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã nếu có để cập nhật cảnh báo sâu bệnh theo mùa. Những năm thời tiết bất thường, kinh nghiệm của các vườn lân cận thường là nguồn thông tin hữu ích nhất.
Cà phê, sầu riêng và cây ăn trái cũng theo nhịp trời
Ngoài điều và tiêu, nhiều vườn ở Phú Riềng còn có cà phê vối, sầu riêng, chôm chôm và các loại cây ăn trái khác, nhất là ở những nơi có giếng khoan hoặc gần hồ đập. Mỗi loại cây có giai đoạn nhạy cảm riêng với thời tiết. Cà phê vối ra hoa trong mùa khô sau khi được tưới đợt đầu; thời điểm tưới và lượng nước ảnh hưởng tới việc hoa nở đồng loạt hay rải rác. Mưa trái mùa nhỏ có thể làm cà phê nở hoa lai rai, khó chăm và khó thu hoạch.
Sầu riêng và nhiều cây ăn trái khác nhạy với cả thiếu nước lẫn thừa nước. Giai đoạn ra hoa cần khô hạn có kiểm soát, giai đoạn nuôi trái cần nước ổn định; mưa dầm khi trái sắp chín dễ gây nứt trái, sượng cơm, thối trái. Rễ cây ăn trái thường nông hơn cao su, điều, nên trên đất đỏ thoát nước tốt mà gặp mùa khô gắt, cây phụ thuộc hoàn toàn vào tưới.
Vì thế những ai đang tính chuyển đổi từ cao su, điều sang cây ăn trái cần tính kỹ nguồn nước mùa khô và khả năng thoát nước mùa mưa của mảnh đất, chứ không chỉ nhìn giá bán. Một vườn cây ăn trái trên đỉnh đồi xa nguồn nước, hay ở khe trũng hay đọng nước, sẽ khó qua được những năm thời tiết thất thường. Kinh nghiệm của các hộ đi trước trong xã và lời khuyên của khuyến nông là nguồn tham khảo đáng tin hơn quảng cáo giống cây.
Nhìn chung, trên đất đỏ Phú Riềng, cây nào càng cần nhiều nước và càng có giai đoạn nhạy cảm ngắn thì càng chịu rủi ro thời tiết lớn. Cao su và điều là hai cây chịu đựng tốt nhất, điều đó giải thích vì sao chúng gắn bó với vùng đất này lâu nhất. Tiêu đứng ở giữa: lợi nhuận hấp dẫn nhưng rủi ro thời tiết cao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm có mưa trái mùa thì điều mất mùa cả vùng?
Vì cả vùng điều Đông Nam Bộ có lịch ra hoa gần giống nhau, một đợt mưa trái mùa rơi đúng lúc trổ bông sẽ ảnh hưởng đồng loạt. Mưa làm hoa thụ phấn kém, đồng thời độ ẩm cao tạo điều kiện cho nấm thán thư làm cháy bông, khô trái non.
Có thể làm gì khi dự báo có mưa trái mùa lúc điều đang trổ bông?
Nhà vườn thường theo dõi sát dự báo, chuẩn bị phương án phòng bệnh theo hướng dẫn của khuyến nông, và sau mưa thăm vườn kiểm tra tình trạng bông. Vườn được tỉa thông thoáng sẽ khô nhanh hơn sau mưa, giảm thiệt hại. Không nên phun thuốc tràn lan theo cảm tính.
Tiêu ra hoa rồi mà gặp nắng hạn thì có nên tưới không?
Nếu có nguồn nước, tưới giữ ẩm vừa phải trong đợt nắng hạn đầu mùa mưa giúp gié hoa không rụng. Cần tránh tưới quá nhiều gây đọng nước quanh gốc. Lượng tưới tuỳ tuổi cây, loại đất và tình hình thời tiết thực tế.
Vì sao vườn tiêu hay chết sau những đợt mưa dài?
Mưa kéo dài làm đất quanh gốc úng nước, tạo điều kiện cho nấm hại rễ phát triển, rễ tiêu thối và cây héo nhanh. Bệnh còn lây theo nước chảy trên mặt đất. Thoát nước tốt và vun gốc cao là biện pháp phòng quan trọng nhất.
Phơi hạt điều bao lâu thì đủ khô?
Thời gian phụ thuộc nắng, độ dày lớp hạt và độ ẩm ban đầu; trong nắng mùa khô thường cần vài ngày phơi và đảo đều. Người mua thường kiểm tra độ ẩm hạt, nên hỏi trước tiêu chuẩn của cơ sở thu mua để phơi đạt yêu cầu.
Có nên chuyển hẳn từ điều sang cây khác vì thời tiết thất thường?
Đây là quyết định lớn, cần cân nhắc nhu cầu nước, vốn đầu tư, thời gian chờ thu hoạch và rủi ro riêng của cây mới. Cây ăn trái cũng chịu ảnh hưởng thời tiết, thậm chí nhạy hơn. Nên tham khảo khuyến nông và những hộ đã chuyển đổi trước khi quyết định.