Công nhân cao su ở Phú Riềng ngày nay làm việc theo hợp đồng lao động, phần lớn với đơn vị cao su nhà nước trên địa bàn, một số với doanh nghiệp tư nhân hay chủ vườn lớn. Thu nhập gắn với sản lượng và chất lượng phần cây được giao; các chế độ bảo hiểm, bảo hộ lao động, nghỉ phép theo luật lao động và quy định riêng của từng đơn vị.
Khác với thời nông trường, công nhân hôm nay phần lớn có nhà riêng, nhiều người có thêm vườn nhà, và nghề cạo chỉ là một trong nhiều lựa chọn việc làm. Bài này giúp người đang cân nhắc vào làm công nhân cao su ở Phú Riềng hiểu công việc, những điều cần hỏi rõ khi ký hợp đồng và đời sống thực tế của một gia đình công nhân.
Ai đang làm công nhân cao su
Lực lượng công nhân cao su ở Phú Riềng hiện nay khá đa dạng. Một phần là con cháu các thế hệ công nhân trước, lớn lên ngay trong vùng và vào nghề từ sớm. Một phần là người các tỉnh khác chuyển đến, nhất là từ miền Trung và Tây Nguyên, tìm việc ổn định gần đất vườn. Bên cạnh đó có đồng bào S'tiêng và các dân tộc khác sinh sống trên địa bàn, nhiều người làm công nhân hoặc vừa làm công nhân vừa canh tác đất của gia đình.
Độ tuổi công nhân có xu hướng tăng dần, vì người trẻ có thêm nhiều lựa chọn như đi làm khu công nghiệp ở phía nam tỉnh Đồng Nai, ở Bình Dương cũ hay TP.HCM. Một số đơn vị vì vậy chú trọng tuyển người địa phương, đào tạo lại, và đưa cơ giới hoá vào những khâu có thể, như làm cỏ, vận chuyển mủ, để giảm sức lao động.
Ngoài công nhân chính thức còn có lực lượng lao động thời vụ: thợ cạo thuê ở vườn hộ, người làm cỏ, bón phân, dọn vườn thanh lý theo từng đợt. Nhóm này linh hoạt hơn nhưng thường ít chế độ hơn, và điều kiện làm việc tuỳ thoả thuận với chủ vườn.
Tuyển dụng và hợp đồng: những điều cần hỏi
Khi xin vào làm ở một đơn vị cao su, người lao động thường phải nộp hồ sơ cá nhân, khám sức khoẻ và qua một thời gian đào tạo, thử việc nếu chưa có tay nghề. Sau đó mới ký hợp đồng lao động và được giao phần cây. Mỗi đơn vị có quy trình riêng; thông tin tuyển dụng thường được thông báo qua đội sản xuất, qua chính quyền xã hoặc kênh chính thức của đơn vị.
Trước khi ký, người lao động nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi rõ: loại hợp đồng và thời hạn; cách tính lương, phần nào cố định, phần nào theo sản lượng, chất lượng; thời gian làm việc và nghỉ ngơi, nhất là chế độ trong mùa nghỉ cạo; bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp; trang bị bảo hộ lao động được cấp; chế độ khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động.
Với việc làm thuê ở vườn hộ, ít khi có hợp đồng giấy. Dù vậy, hai bên nên thoả thuận rõ bằng văn bản đơn giản: số cây, cách chia sản lượng hoặc tiền công, ai chịu chi phí vật tư, xử lý thế nào khi cây hỏng do cạo sai, khi nghỉ giữa chừng. Nhiều tranh chấp ở vùng cao su bắt nguồn từ những thoả thuận miệng không rõ ràng.
Thu nhập gắn với phần cây và tay nghề
Thu nhập của công nhân cạo mủ thường phụ thuộc vào sản lượng mủ của phần cây được giao và chất lượng kỹ thuật, có khi kèm theo giá mủ từng thời kỳ. Vì vậy cùng một đơn vị, hai người có thể có thu nhập chênh lệch đáng kể: người được giao vườn cây khoẻ, đang độ sung sức, cạo giỏi sẽ có sản lượng cao hơn người cạo vườn già hoặc tay nghề chưa vững.
Năm giá mủ thấp, thu nhập giảm theo; năm giá tốt, đời sống khá lên rõ rệt. Đây là đặc điểm của nghề gắn với hàng hoá nông sản, người lao động nên tính đến khi lập kế hoạch chi tiêu gia đình. Trang không nêu mức lương hay thu nhập cụ thể vì chúng thay đổi theo từng năm, từng đơn vị; người quan tâm nên hỏi trực tiếp bộ phận nhân sự và những công nhân đang làm.
Một điểm nhiều người đánh giá cao ở việc làm công nhân chính thức là tính ổn định: có bảo hiểm, có lương tháng, có chế độ khi ốm đau, thai sản, về hưu. So với làm thuê tự do, mức thu nhập có khi không cao hơn, nhưng rủi ro thấp hơn và được bảo vệ bởi luật lao động.
Giao khoán vườn cây: công nhân nhận gì, chịu trách nhiệm gì
Ở các đơn vị cao su, hình thức phổ biến từ nhiều năm nay là giao khoán: mỗi công nhân hoặc mỗi tổ nhận một phần vườn cây cụ thể, chịu trách nhiệm cạo, trút mủ, giữ gìn mặt cạo và chăm sóc ở mức được quy định trong suốt một thời gian dài. Cách làm này gắn quyền lợi của người lao động với sức khoẻ của chính vườn cây họ nhận, khác với thời nông trường khi công việc được phân theo ngày công.
Khi nhận khoán, người công nhân nên tìm hiểu kỹ: phần cây được giao bao nhiêu cây, tuổi vườn, giống, tình trạng mặt cạo lúc nhận; sản lượng giao khoán được tính thế nào; vượt khoán hay hụt khoán thì thưởng phạt ra sao; ai chịu trách nhiệm khi cây gãy đổ do gió bão, khi vườn bị bệnh, khi mất trộm mủ. Ghi nhận tình trạng vườn lúc bàn giao, có biên bản hay ảnh chụp, giúp tránh tranh luận sau này về việc mặt cạo xấu do ai.
Chuyện mất trộm mủ là nỗi lo có thật ở vùng cao su, nhất là những vườn xa khu dân cư. Một số tổ đội tổ chức canh vườn luân phiên hoặc hẹn giờ trút mủ để không để mủ trong chén quá lâu. Người mới nhận khoán nên hỏi tổ trưởng về cách các tổ đang xử lý chuyện này và phối hợp cùng những người làm phần cây bên cạnh.
Tay nghề, hội thi và đường đi lên trong nghề
Trong ngành cao su, tay nghề được đánh giá thường xuyên qua việc kiểm tra mặt cạo: độ sâu, độ hao vỏ, độ đều của đường cạo, việc giữ vệ sinh chén và thùng. Kết quả kiểm tra thường ảnh hưởng tới xếp loại và thu nhập. Nhiều đơn vị duy trì hội thi thợ cạo giỏi từ cấp tổ, đội lên cấp công ty và cấp ngành; với nhiều công nhân lâu năm ở Phú Riềng, được đi thi là niềm tự hào của cả gia đình.
Người làm tốt có thể được giao vườn cây khoẻ hơn, được cử làm tổ trưởng, kỹ thuật viên kiểm tra mặt cạo, hoặc tham gia hướng dẫn công nhân mới. Một số người học thêm để chuyển sang làm ở nhà máy chế biến, bộ phận vật tư, hay quay về tự làm vườn với kinh nghiệm tích luỹ được. Con đường không quá dài nhưng có thật, và phụ thuộc nhiều vào sự bền bỉ.
Với người trẻ đang phân vân giữa nghề cạo và khu công nghiệp, đây là điểm đáng cân nhắc: nghề cạo không chỉ là sức lực, nó có tay nghề, có thứ bậc và có sự công nhận trong cộng đồng. Một thợ cạo giỏi ở Phú Riềng được hàng xóm nể trọng và được chủ vườn tìm mời, kể cả khi đã nghỉ việc ở đơn vị.
Nhà ở, đi lại và con cái học hành
Phần lớn công nhân cao su ở Phú Riềng hiện có nhà riêng trong các ấp của bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, hoặc thuê nhà gần nơi làm. Khu tập thể kiểu cũ còn rất ít. Người mới chuyển đến thường thuê phòng trọ hoặc nhà nhỏ ở gần trung tâm xã, rồi mua đất làm nhà khi ổn định. Giá đất, giá thuê tuỳ vị trí và thời điểm, trang không nêu con số.
Đi lại chủ yếu bằng xe máy. Từ nhà vào lô có thể vài cây số đường đất, mùa mưa trơn lầy. Người mới nên chọn chỗ ở không quá xa phần cây được giao, vì quãng đường đi lúc nửa đêm và chở thùng mủ về trưa lặp lại mỗi ngày cạo.
Về con cái, các xã trong vùng đều có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở; trường trung học phổ thông có ở một số trung tâm. Giờ giấc làm việc lúc khuya của cha mẹ là điều nhiều gia đình phải thu xếp: gửi con cho ông bà, nhờ hàng xóm, hoặc chọn trường có bán trú. Đây là câu hỏi thực tế nên tính trước khi chuyển cả gia đình về làm công nhân cao su.
Bảo hộ lao động và sức khoẻ: không phải chuyện nhỏ
Trang bị đầy đủ. Đèn đội đầu đủ sáng, ủng, quần áo dài tay, găng tay khi làm việc với hoá chất là những thứ tối thiểu. Đơn vị thường cấp bảo hộ định kỳ; người làm thuê ở vườn hộ nên tự trang bị và không tiết kiệm ở khoản này.
Khám sức khoẻ định kỳ. Làm đêm lâu năm, tiếp xúc với hoá chất bôi mặt cạo, thuốc bảo vệ thực vật khi chăm vườn có thể ảnh hưởng sức khoẻ. Khám định kỳ giúp phát hiện sớm vấn đề; công nhân chính thức thường được đơn vị tổ chức khám.
Ngủ đủ, ăn đủ. Cơ thể cần thời gian thích nghi với giờ giấc ngược. Ngủ bù buổi chiều, không thức khuya xem điện thoại trước giờ đi cạo, ăn sáng trước khi vào lô là những thói quen nhỏ mà quan trọng.
Biết quy trình khi có tai nạn. Bị rắn cắn, ong đốt, ngã xe, cần đến cơ sở y tế gần nhất và báo cho tổ, đội ngay. Công nhân chính thức nên nắm rõ thủ tục khai báo tai nạn lao động để được hưởng chế độ.
Cân nhắc trước khi nhận việc
Làm công nhân cao su hợp với người thích làm việc ngoài trời, chịu được giờ giấc sớm, muốn một công việc ổn định gần gia đình và có thời gian buổi chiều cho việc riêng. Nhiều người kết hợp công việc ở đơn vị với chăm vườn nhà, buôn bán nhỏ, nhờ vậy thu nhập gia đình đa dạng hơn.
Ngược lại, người không quen thức khuya, sợ đi trong lô vắng, hay cần thu nhập cao nhanh có thể thấy nghề này vất vả. Nên đi theo một người quen làm công nhân vài buổi để tận mắt thấy công việc trước khi quyết định, thay vì chỉ nghe kể.
Người mới đến từ nơi khác cũng nên tìm hiểu về thủ tục cư trú, đăng ký tạm trú tại xã nơi mình ở, chuyển trường cho con, đăng ký khám chữa bệnh. Các thủ tục ấy được viết theo nguyên lý trong mục thủ tục hành chính của trang. Còn khi muốn tìm cơ sở, doanh nghiệp trên địa bàn để hỏi việc, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Câu hỏi thường gặp
Làm công nhân cao su ở Phú Riềng có cần bằng cấp không?
Thường không đòi hỏi bằng cấp cao, nhưng cần đủ sức khoẻ và qua đào tạo tay nghề cạo mủ nếu chưa biết. Yêu cầu cụ thể như độ tuổi, giấy tờ, trình độ học vấn do từng đơn vị quy định, nên hỏi trực tiếp nơi tuyển dụng.
Công nhân cao su có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Công nhân làm việc theo hợp đồng lao động với doanh nghiệp được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo quy định pháp luật. Người làm thuê theo thoả thuận miệng ở vườn hộ thường không có, nên tự tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Mùa nghỉ cạo công nhân làm gì?
Trong thời gian cây rụng lá và nghỉ cạo, công nhân thường làm các việc chăm sóc vườn cây như làm cỏ, bón phân, phòng cháy, sửa đường lô, hoặc nghỉ phép theo kế hoạch của đơn vị. Chế độ lương trong thời gian này khác nhau giữa các nơi, nên hỏi rõ khi ký hợp đồng.
Người ngoài tỉnh đến Phú Riềng làm công nhân cao su có được không?
Được, nhiều công nhân hiện nay đến từ các tỉnh khác. Cần đăng ký cư trú tại nơi ở theo quy định, chuẩn bị giấy tờ cá nhân và hồ sơ sức khoẻ. Nên tìm hiểu chỗ ở, trường học cho con trước khi đưa cả gia đình về.
Thu nhập công nhân cao su có ổn định không?
Thu nhập thường gắn với sản lượng, chất lượng và có khi với giá mủ, nên thay đổi theo năm. Phần ổn định là các chế độ theo hợp đồng lao động. Muốn biết mức cụ thể, nên hỏi bộ phận nhân sự và người đang làm ở chính đơn vị định xin vào.
Phụ nữ có làm công nhân cạo mủ được không?
Được, phụ nữ chiếm một phần đáng kể trong lực lượng cạo mủ ở vùng cao su miền Đông và nhiều người là thợ giỏi. Chị em cần lưu ý an toàn khi đi một mình trong lô lúc nửa đêm và các chế độ thai sản theo luật khi ký hợp đồng.