Trồng cao su tiểu điền ở Phú Riềng là một khoản đầu tư dài hạn: từ lúc xuống giống tới khi mở cạo thường mất khoảng sáu đến bảy năm, sau đó vườn cây cho mủ trong khoảng hai thập niên. Quyết định đúng ngay từ đầu về đất, giống, mật độ và cách chăm sóc mấy năm kiến thiết cơ bản ảnh hưởng tới cả chu kỳ.
Ở vùng đất đỏ này, nhiều hộ gia đình đã trồng cao su từ cuối thập niên 1990, nên kinh nghiệm truyền miệng rất phong phú. Bài này tập hợp các nguyên lý chung cho người đang cân nhắc trồng mới hoặc tái canh vườn nhỏ, không thay thế hướng dẫn kỹ thuật chính thức của ngành và khuyến nông.
Đất nào hợp với cao su
Cao su ưa đất sâu, tơi, thoát nước tốt, và đất đỏ bazan của vùng Phú Riềng đáp ứng khá tốt điều này. Tuy vậy không phải khoảnh nào cũng như nhau. Đất trũng, đọng nước mùa mưa làm rễ cây thối, cây còi cọc. Đất có tầng đá ong hay sỏi sạn nông làm rễ cọc không đâm sâu được, cây dễ đổ khi gió lớn. Đất quá dốc dễ xói mòn nếu không làm đường đồng mức.
Trước khi trồng, nên đi xem đất cả mùa mưa lẫn mùa khô để biết chỗ đọng nước, đào thử vài hố kiểm tra độ sâu tầng đất. Hỏi các chủ vườn bên cạnh xem cây của họ lớn thế nào, có hay bị đổ ngã, bệnh rễ không. Nếu đất từng trồng cao su, cần dọn sạch rễ cũ vì nấm bệnh rễ có thể tồn tại và lây sang cây mới; việc này được bàn kỹ trong bài về tái canh.
Đặc điểm chi tiết của đất đỏ bazan và cách giữ đất bền được viết trong danh mục đất đỏ và khí hậu của trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng khoảnh đất nào không hợp với cao su, đôi khi trồng cây khác sẽ hiệu quả hơn là cố trồng theo vườn hàng xóm.
Chọn giống: đừng tiết kiệm ở khâu đầu
Cao su trồng hiện nay chủ yếu là các dòng vô tính được nhân giống bằng cách ghép, mỗi dòng có đặc điểm riêng về sức sinh trưởng, sản lượng mủ, khả năng chịu bệnh và chịu gió. Ở miền Đông Nam Bộ, nhà vườn hay nghe nhắc các dòng do Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam chọn tạo, mang ký hiệu RRIV, cùng một số dòng nhập nội như PB 260. Ngành cao su có danh mục giống khuyến cáo cho từng vùng, được cập nhật theo thời gian.
Cây giống có thể ở dạng stump trần hoặc cây bầu có tầng lá. Cây bầu đắt hơn nhưng tỉ lệ sống cao, vườn đồng đều hơn. Điều quan trọng nhất là mua giống từ cơ sở uy tín, đúng dòng, có nguồn gốc rõ ràng. Giống trôi nổi, lẫn dòng hoặc gốc ghép kém là nguyên nhân phổ biến của những vườn cây lớn không đều, cho mủ kém, mà phải sáu, bảy năm sau khi mở cạo chủ vườn mới nhận ra.
Một số nhà vườn trồng xen vài dòng trong cùng một vườn để giảm rủi ro bệnh. Cách làm này cần có kế hoạch, mỗi dòng trồng thành khối riêng để dễ chăm sóc và cạo, tránh trộn lẫn ngẫu nhiên làm vườn lộn xộn.
Thời vụ, mật độ và kỹ thuật trồng
Ở Phú Riềng, cao su thường được trồng vào đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm và cây có cả mùa mưa để bén rễ trước mùa khô đầu tiên. Trồng muộn cuối mùa mưa thì cây non phải đối mặt với mùa khô khi bộ rễ chưa đủ sâu, tỉ lệ chết cao nếu không tưới.
Mật độ trồng và khoảng cách giữa các hàng, giữa các cây được ngành khuyến cáo tuỳ loại đất, độ dốc và dòng giống. Khoảng cách hàng rộng giúp vườn thông thoáng, dễ trồng xen trong những năm đầu và dễ đi lại khi cạo; khoảng cách quá hẹp làm cây cạnh tranh ánh sáng, thân cao nhỏ, dễ gãy đổ. Nên tham khảo khuyến nông hoặc người làm kỹ thuật thay vì trồng dày với hy vọng có nhiều cây hơn.
Hố trồng được đào trước, bón lót phân hữu cơ hoai mục và lân, lấp đất mặt trộn phân xuống hố trước khi trồng. Khi đặt cây, giữ thẳng, không làm vỡ bầu, nén chặt đất quanh gốc. Hàng cây nên đi theo đường đồng mức ở đất dốc để hạn chế xói mòn. Sau khi trồng cần trồng dặm những cây chết để vườn đồng đều.
Mấy năm kiến thiết cơ bản: chăm cây và trồng xen
Giai đoạn từ khi trồng đến khi mở cạo gọi là kiến thiết cơ bản. Trong những năm này, chủ vườn bỏ vốn và công sức mà chưa có thu từ mủ. Việc chính là làm cỏ quanh gốc, bón phân theo tuổi cây, tỉa chồi mọc từ gốc ghép, tạo tán, phòng bệnh trên lá non và phòng cháy trong mùa khô, nhất là khi giữa hàng có cỏ tranh, lá khô.
Để có thu nhập trong mấy năm đầu, nhiều hộ ở Phú Riềng trồng xen giữa các hàng cao su non những cây ngắn ngày như khoai mì, đậu các loại, bắp, dứa, chuối. Trồng xen hợp lý vừa có thêm thu nhập, vừa giữ ẩm, hạn chế cỏ dại. Nhưng nếu cây trồng xen quá sát hàng cao su, che nắng hoặc cạnh tranh dinh dưỡng, cây chính sẽ chậm lớn. Nên giữ khoảng cách an toàn và giảm dần cây trồng xen khi tán cao su giao nhau.
Gia đình nào đầu tư kỹ trong giai đoạn này thường được mở cạo sớm hơn và vườn đồng đều hơn. Ngược lại, vườn bị bỏ mặc vài năm vì thiếu vốn hay vì giá mủ thấp sẽ có cây lớn không đều, kéo dài thời gian chờ và giảm sản lượng cả chu kỳ.
Phòng cháy cho vườn cao su non mùa khô
Mùa khô ở Phú Riềng kéo dài nhiều tháng, nắng gắt, gió khô. Giữa các hàng cao su non thường có cỏ tranh, lá khô, thân cây trồng xen đã thu hoạch, chỉ một tàn thuốc hay một đống rác đốt gần đó cũng đủ gây cháy lan. Cây cao su non vỏ mỏng, bị lửa táp một lần có thể chết hoặc tổn thương thân, mất cả mấy năm công chăm. Vì vậy phòng cháy là việc được nhà vườn ở đây nhắc nhiều mỗi khi bước vào mùa khô.
Cách làm phổ biến là phát dọn đường ranh cản lửa quanh vườn và dọc lô, làm sạch cỏ khô quanh gốc cây, gom lá và tàn dư cây trồng xen ra khỏi vườn hoặc vùi xuống đất thay vì để khô trên mặt. Không đốt rác, đốt thực bì trong những ngày nắng gió; nếu buộc phải đốt thì theo quy định của địa phương, có người canh và nước sẵn. Nhà vườn liền kề nên thống nhất với nhau, vì lửa không dừng ở ranh giới đất.
Ở các đơn vị cao su, phòng cháy mùa khô có kế hoạch, có tổ trực. Vườn hộ gia đình thì tự lo, vì vậy nên ghi nhớ đầu mối báo cháy của xã và giữ quan hệ tốt với hàng xóm để có người báo tin khi mình vắng nhà. Một vườn non mất vì cháy là tổn thất mà không khoản tiết kiệm nào bù lại kịp.
Những sai lầm hay gặp của người mới trồng
Trồng theo phong trào. Thấy năm giá mủ cao nên trồng ồ ạt, không tính đến việc cây phải sáu bảy năm mới cho mủ, khi đó giá có thể đã khác hẳn. Quyết định trồng nên dựa trên kế hoạch dài hạn của gia đình, không dựa vào giá của một năm.
Trồng trên đất không hợp. Chỗ trũng, chỗ tầng đất mỏng hoặc đất quá dốc vẫn được trồng vì muốn tận dụng diện tích. Kết quả là cây còi, chết rải rác, vườn không đều, cạo không hiệu quả.
Bỏ bê giai đoạn kiến thiết. Thiếu vốn nên không bón phân, không làm cỏ trong vài năm. Cây lớn chậm, phải chờ lâu mới mở cạo, mà khi cạo năng suất cũng kém. Thà trồng diện tích nhỏ hơn nhưng chăm đủ.
Trồng xen quá tay. Trồng xen cây cao, cây lấy nhiều dinh dưỡng sát hàng cao su để tối đa thu nhập trước mắt, khiến cây chính bị che và tranh chấp. Thu nhập trồng xen chỉ là phụ; cây cao su mới là khoản đầu tư chính.
Không ghi chép. Không ghi giống gì, trồng năm nào, bón phân lúc nào, cây chết bao nhiêu. Đến khi có vấn đề thì không biết bắt đầu tìm nguyên nhân từ đâu, cũng không có kinh nghiệm cụ thể để lần sau làm tốt hơn.
Các khoản cần tính trước khi trồng
Trang không nêu số tiền vì giá đất, giá giống, giá phân, tiền công thay đổi theo thời điểm. Bảng dưới liệt kê các hạng mục để chủ vườn tự lập dự toán sát với thực tế của mình.
| Giai đoạn | Khoản chi chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chuẩn bị đất | dọn thực bì, cày, nhặt rễ, làm đường lô, đào hố | đất tái canh tốn công dọn rễ hơn đất mới |
| Trồng | cây giống, phân bón lót, công trồng, trồng dặm | giống tốt chiếm phần lớn chi phí năm đầu |
| Kiến thiết cơ bản | phân bón hằng năm, làm cỏ, tỉa chồi, phòng bệnh, phòng cháy | kéo dài khoảng sáu, bảy năm |
| Chuẩn bị mở cạo | chén, máng, kiềng, máng che mưa, dao cạo, đào tạo thợ | có thể mua dần theo từng khoảnh |
| Khai thác | công cạo hoặc chia phần cho thợ, phân bón, kích thích nếu dùng, vận chuyển mủ | thu từ bán mủ bắt đầu bù chi phí |
Lập dự toán theo bảng này và tính thêm một khoản dự phòng cho những năm giá mủ thấp. Nhiều hộ ở Phú Riềng từng phải bán vườn non giữa chừng vì không tính tới việc phải nuôi cây thêm vài năm khi giá xuống.
Khi vườn đến tuổi mở cạo
Vườn được mở cạo khi phần lớn cây đạt độ lớn theo tiêu chuẩn kỹ thuật. Chủ vườn nên mời người có kinh nghiệm hoặc cán bộ kỹ thuật vạch miệng cạo để đường cạo đúng độ cao, độ nghiêng. Đây là bước đặt nền cho cả chu kỳ khai thác; mở cạo sai thì nhiều năm sau vẫn còn hậu quả.
Ở những năm cạo đầu, cây còn trẻ, nên cạo nhẹ, nhịp thưa, hạn chế kích thích để vườn khoẻ lâu dài. Chủ vườn cũng cần quyết định tự cạo hay thuê thợ, bán mủ cho đại lý nào, bán mủ nước hay mủ đông. Những câu hỏi ấy được viết trong bài về bán mủ và trong bài học cạo mủ của danh mục này.
Một vườn cao su nhỏ được chăm tốt có thể là nguồn thu đều đặn trong nhiều năm cho một gia đình ở Phú Riềng, nhưng không phải là con đường làm giàu nhanh. Người trồng nên coi đây là một kế hoạch dài hạn, đi kèm với các nguồn thu khác để giảm phụ thuộc vào một loại cây duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cao su bao lâu thì cạo được mủ?
Thường khoảng sáu đến bảy năm sau khi trồng, tuỳ giống, đất và cách chăm sóc. Vườn được chăm kỹ có thể mở cạo sớm hơn vườn bị bỏ bê. Không nên mở cạo khi cây chưa đạt độ lớn theo tiêu chuẩn vì sẽ làm giảm sản lượng cả chu kỳ.
Nên chọn giống cao su nào cho vùng Phú Riềng?
Nên chọn các dòng nằm trong danh mục giống được ngành cao su khuyến cáo cho miền Đông Nam Bộ, mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng. Hỏi khuyến nông địa phương và các vườn lân cận về dòng nào sinh trưởng tốt, ít bệnh trên đất của mình.
Trồng xen gì trong vườn cao su non?
Các hộ ở Phú Riềng hay trồng xen khoai mì, đậu, bắp, dứa, chuối trong mấy năm đầu. Cần giữ khoảng cách với hàng cao su, không để cây trồng xen che nắng hoặc tranh dinh dưỡng, và giảm dần khi tán cao su giao nhau.
Vườn cao su cho mủ được bao nhiêu năm?
Thông thường vườn khai thác được khoảng hai thập niên sau khi mở cạo, tổng chu kỳ từ trồng tới thanh lý khoảng hai mươi lăm đến ba mươi năm. Cạo đúng kỹ thuật, giữ vỏ cây tốt giúp kéo dài thời gian khai thác.
Trồng cao su trên đất dốc cần lưu ý gì?
Nên trồng theo đường đồng mức, làm bờ hoặc rãnh giữ đất, giữ thảm thực vật giữa hàng để hạn chế xói mòn mùa mưa. Đất quá dốc khó đi lại khi cạo và chở mủ, cần tính kỹ trước khi quyết định trồng.
Có nên trồng cao su trên diện tích nhỏ vài sào không?
Có thể, nhiều hộ ở Phú Riềng chỉ có vài sào cao su. Nhưng diện tích nhỏ thì chi phí thuê thợ cạo, vận chuyển mủ trên mỗi đơn vị cao hơn; nhiều gia đình tự cạo để tiết kiệm. Nên tính kỹ so với các cây khác trên cùng mảnh đất.