Ở Phú Riềng, thợ cạo mủ thường vào lô từ khoảng một đến ba giờ sáng, cạo xong phần cây trước khi trời nắng, rồi chờ mủ chảy và quay lại trút mủ vào cuối buổi sáng. Lý do chính là cây cao su chảy mủ nhiều nhất khi trời mát, độ ẩm cao, nên cạo càng sớm thì mủ ra càng tốt.
Một ca cạo vì thế kéo dài từ nửa đêm tới gần trưa, với hai phần việc chính là cạo và trút. Bài này kể lại một ca cạo điển hình, những dụng cụ người thợ mang theo, cách người ta chia giờ giấc, và những rủi ro thật của nghề làm đêm dưới tán cây. Phần kỹ thuật cạo chi tiết dành cho người học nghề có bài riêng trong danh mục.
Vì sao phải cạo lúc nửa đêm
Mủ cao su nằm trong hệ thống ống mủ dưới lớp vỏ cây. Khi lớp vỏ bị cắt, mủ chảy ra nhờ áp suất trong các ống ấy. Ban đêm và rạng sáng, trời mát, cây ít thoát hơi nước nên áp suất cao, mủ chảy mạnh và lâu. Khi nắng lên, nhiệt độ tăng, cây mất nước, mủ đông nhanh ở miệng cạo và ngừng chảy sớm. Cạo càng gần trưa, lượng mủ thu được càng ít.
Kinh nghiệm này được người làm cao su miền Đông đúc kết từ thời đồn điền. Ở Phú Riềng, giờ vào lô có thể sớm hay muộn tuỳ đơn vị, tuỳ mùa và tuỳ thời tiết. Những đêm mưa, người thợ phải đợi tạnh, vì cạo khi thân cây ướt thì mủ chảy loang, dễ tràn ra ngoài, lại làm mặt cạo dễ nhiễm bệnh. Có hôm mưa đến gần sáng, cả ca cạo phải bỏ.
Giờ giấc đặc biệt của nghề ảnh hưởng tới nếp sống của cả gia đình. Nhà có người cạo mủ thường ăn tối sớm, ngủ sớm. Chợ ở các trung tâm xã nhộn nhịp từ rất sớm và vãn khá nhanh. Buổi chiều, nhiều người công nhân dành cho việc nhà, chăm vườn riêng hay ngủ bù.
Đồ nghề mang theo vào lô
Hành trang của một thợ cạo đơn giản nhưng thiếu món nào cũng khó làm. Quan trọng nhất là dao cạo, loại dao có lưỡi cong đặc biệt, được mài sắc hằng ngày; dao cùn làm mặt cạo nham nhở, tốn sức, hại cây. Kế đến là đèn đội đầu, giúp người thợ rảnh cả hai tay. Trước đây người ta dùng đèn dầu hoặc đèn pin cầm tay, nay phổ biến đèn pin sạc gắn trên mũ hoặc dây đeo trán.
Ngoài ra còn có thùng hoặc xô để trút mủ, can đựng, đôi khi có chất chống đông nếu đơn vị yêu cầu thu mủ nước. Áo dài tay, quần dài, ủng hoặc giày cao cổ để tránh côn trùng, rắn rết và gai. Áo mưa cho những tháng mưa dầm. Một chai nước, ít đồ ăn sáng. Nhiều người mang thêm đá mài nhỏ để chỉnh lưỡi dao giữa ca.
Đi lại giữa nhà và lô, phần lớn thợ cạo dùng xe máy. Những chiếc xe chở thùng mủ chạy trên đường lô đất đỏ trong bóng tối là hình ảnh quen thuộc ở Phú Riềng. Vào mùa mưa, đường trơn trượt, xe chở nặng dễ ngã; nhiều tai nạn nhỏ xảy ra chính trên quãng đường này chứ không phải lúc cạo.
Phần cây và nhịp cạo
Mỗi thợ cạo phụ trách một “phần cạo”, tức một số lượng cây nhất định trong một khu vực, thường là vài trăm cây. Phần cạo ấy được chia ra nhiều nhóm để cạo luân phiên theo ngày; cây không bị cạo mỗi ngày mà được nghỉ giữa các lần cạo để phục hồi. Nhịp cạo cụ thể do đơn vị hoặc chủ vườn quyết định theo tuổi cây, giống cây và tình trạng vườn.
Trong một ca, người thợ đi theo hàng, dừng ở từng cây, cạo một đường mỏng theo rãnh cũ, rồi đi tiếp. Thao tác phải nhanh nhưng đều tay. Một thợ lành nghề có thể cạo xong phần cây của mình trong vài giờ. Thời gian còn lại là chờ mủ chảy, người thì nghỉ ngơi ở lán, người tranh thủ về nhà, người làm việc phụ khác trong lô.
Cùng một vườn cây, thợ giỏi và thợ kém cho kết quả khác hẳn. Cạo sâu chạm vào phần gỗ làm cây bị thương, mặt cạo lồi lõm, lâu dần giảm năng suất và rút ngắn tuổi khai thác. Cạo nông quá thì không cắt đủ ống mủ. Hao vỏ nhiều thì vỏ tái sinh không kịp. Vì vậy các đơn vị cao su thường kiểm tra mặt cạo định kỳ, và tay nghề là tiêu chí quan trọng để đánh giá người thợ.
Trút mủ, gom mủ và cân mủ
Sau khi cạo, mủ chảy từ từ theo rãnh xuống chén hứng gắn trên thân cây. Khi mủ ngừng chảy, thường vào khoảng giữa hoặc cuối buổi sáng, người thợ quay lại từng cây để trút mủ nước từ chén vào thùng. Phần mủ đông bám trên miệng cạo và dưới đáy chén được gom riêng thành mủ tạp, gồm mủ dây, mủ chén.
Ở đơn vị nhà nước, mủ được mang về trạm hoặc điểm tập kết của đội để cân, lấy mẫu, ghi sổ. Ở vườn hộ gia đình, mủ có thể được đại lý đến tận nơi thu mua, hoặc chủ vườn chở ra điểm cân đầu ấp. Một số nơi để mủ đông tự nhiên trong chén rồi gom theo định kỳ thay vì trút mủ nước hằng ngày, cách này đỡ công nhưng chất lượng và cách tính khác nhau.
Những buổi trưa ở các điểm cân là lúc đông vui của làng cao su: người chờ cân, người trò chuyện, người trao đổi chuyện mưa nắng, bệnh cây. Người mới đến Phú Riềng muốn hiểu không khí của vùng nên một lần đứng xem cảnh này từ xa, đừng chen vào làm phiền công việc.
Quán sáng sớm và nhịp chợ của làng cao su
Nghề cạo đêm sinh ra một kiểu kinh tế buổi sớm riêng ở Phú Riềng. Những quán cà phê, hủ tiếu, bánh mì ven trục đường chính và ở các trung tâm xã mở cửa từ khi trời còn tối, phục vụ người vừa đi cạo về hoặc đang chờ giờ trút mủ. Chợ ở trung tâm xã Phú Riềng, Long Hà hay Bình Tân họp sớm, hàng rau, hàng thịt bày ra từ tờ mờ sáng để kịp bán cho người làm vườn trước khi họ quay lại lô.
Vào giữa buổi sáng, khi người thợ đi trút mủ, quán xá vãn hẳn. Tới trưa, sau giờ cân mủ, lại có một đợt đông khách thứ hai, người ghé mua đồ ăn trưa, mua vật tư, đổ xăng, thanh toán ở đại lý. Nếu ghé Phú Riềng, bạn sẽ thấy khung giờ buôn bán ở đây lệch so với thành phố: sáng rất sớm và trưa sớm là lúc nhộn nhịp, chiều lại khá yên.
Nhịp ấy cũng thay đổi theo mùa. Mùa nghỉ cạo, người ta dậy muộn hơn, quán sáng vắng hơn, nhưng các cửa hàng vật liệu xây dựng, đồ gia dụng lại có khách vì nhiều nhà tranh thủ sửa sang nhà cửa. Người kinh doanh nhỏ ở vùng cao su thường phải thuộc lịch cạo mủ như thuộc lịch thời tiết.
Gia đình người thợ cạo chia việc với nhau thế nào
Ở nhiều nhà, nghề cạo không phải việc của một người. Chồng cạo, vợ trút mủ, hoặc ngược lại; con lớn phụ chở thùng mủ ra điểm cân trước giờ đi học. Có gia đình cả hai vợ chồng cùng làm công nhân ở đơn vị, lại có thêm vườn riêng, nên một người lo phần cây công ty, một người lo vườn nhà. Việc chia ca như vậy đòi hỏi sự ăn ý và kỷ luật giờ giấc của cả nhà.
Con cái trong gia đình thợ cạo lớn lên quen với cảnh cha mẹ dậy từ nửa đêm, quen ăn sáng một mình rồi tự đi học. Nhiều người con xa quê kể rằng thói quen dậy sớm, chịu khó của mình có từ những năm ấy. Ngược lại, cũng có những thiệt thòi: cha mẹ ít thời gian bên con buổi tối, sức khoẻ người lớn hao mòn nhanh vì làm đêm lâu năm.
Khi người lớn tuổi không còn sức cạo, nhiều gia đình chọn thuê thợ hoặc giao vườn cho con cháu. Đây là thời điểm hay phát sinh những cuộc bàn bạc về tương lai của vườn cây: giữ cao su, tái canh hay đổi sang cây khác. Những câu chuyện ấy được bàn kỹ hơn ở các bài về tái canh và chuyển đổi trong danh mục này.
Rủi ro thật của nghề làm đêm
Rắn, rết, ong vò vẽ. Tán cao su ẩm và nhiều lá mục là chỗ trú của rắn, rết. Ong làm tổ trên cành thấp có thể tấn công khi bị động. Đi ủng, nhìn kỹ dưới chân, mang đèn đủ sáng là cách phòng cơ bản; bị cắn thì cần đến cơ sở y tế ngay chứ không chữa theo truyền miệng.
Sét và dông. Đầu mùa mưa thường có dông, sét đánh rất nguy hiểm trong vườn cây cao. Khi có sấm chớp, thợ cạo nên rời lô, không đứng trú dưới gốc cây đơn độc. Nhiều đơn vị quy định dừng cạo khi có dông.
Ngã xe, trượt chân trên đường lô. Đường đất đỏ trơn trượt khi mưa, có rãnh và gốc cây. Chở thùng mủ nặng trên xe máy trong bóng tối càng dễ ngã. Đi chậm, chia nhỏ khối lượng chở là cách giảm rủi ro.
Mệt mỏi kéo dài. Làm việc nhiều năm theo giờ giấc ngược với nhịp sinh học dễ dẫn tới thiếu ngủ, mệt mỏi, ảnh hưởng sức khoẻ. Người thợ nên ngủ bù đủ, ăn uống điều độ, khám sức khoẻ định kỳ.
Đi một mình trong lô vắng. Nhiều người cạo một mình ở khu xa. Nên báo cho người nhà hoặc đồng nghiệp lô mình làm, giữ điện thoại có pin, hẹn giờ về để có người đi tìm khi có chuyện bất thường.
Nghề cạo hôm nay: ai còn theo, ai đã bỏ
Trong nhiều năm, cạo mủ là nghề nối nghề ở Phú Riềng: ông bà là phu đồn điền, cha mẹ là công nhân nông trường, con cái lớn lên lại cầm dao cạo. Từ khoảng thập niên 2010, thế hệ trẻ có thêm nhiều lựa chọn: đi làm công nhân ở các khu công nghiệp phía nam, học nghề khác, đi làm ở thành phố. Một số vườn bắt đầu thiếu thợ cạo, nhất là vào mùa cao điểm.
Những người còn theo nghề phần lớn là người trung niên đã gắn bó lâu năm, cùng một số người trẻ chọn ở lại quê vì gia đình. Ở vườn hộ, nhiều chủ vườn tự cạo hoặc thuê thợ theo hình thức chia phần sản lượng. Ở đơn vị nhà nước, công tác đào tạo tay nghề, hội thi thợ cạo giỏi vẫn được duy trì để giữ chất lượng vườn cây.
Dù ai theo nghề hay bỏ nghề, hình ảnh những ánh đèn đội đầu lấp loáng trong lô cao su lúc nửa đêm vẫn là ký ức chung của rất nhiều người lớn lên ở Phú Riềng. Đó là thứ âm thanh, ánh sáng mà người con xa quê nhớ nhất mỗi khi nghĩ về vùng đất đỏ này.
Câu hỏi thường gặp
Cạo mủ cao su bắt đầu lúc mấy giờ?
Phổ biến từ khoảng một đến ba giờ sáng, tuỳ đơn vị, mùa và thời tiết. Mục đích là cạo xong trước khi trời nắng để mủ chảy được nhiều và lâu. Giờ cụ thể do đơn vị cao su hoặc chủ vườn quy định; ngày mưa có thể bắt đầu muộn hơn hoặc nghỉ.
Một ca cạo mủ kéo dài bao lâu?
Phần cạo thường mất vài giờ, sau đó chờ mủ chảy rồi quay lại trút mủ vào cuối buổi sáng. Tính cả đi lại, cạo, chờ và trút, một ca có thể kéo dài từ nửa đêm tới gần trưa. Thời gian thực tế phụ thuộc số cây và tay nghề người thợ.
Vì sao không cạo mủ khi trời mưa?
Khi thân cây ướt, mủ chảy loang ra ngoài rãnh, không vào chén hứng, gây thất thoát và bẩn mủ. Mặt cạo ướt cũng dễ nhiễm nấm bệnh. Vì vậy thợ thường chờ thân cây khô mới cạo; nhiều vườn lắp máng che mưa để cạo được trong mùa mưa.
Cạo mủ có nguy hiểm không?
Có những rủi ro thật: rắn, rết, ong, sét đầu mùa mưa, ngã xe trên đường lô trơn và mệt mỏi do làm đêm kéo dài. Trang bị bảo hộ đầy đủ, đi đường cẩn thận, tránh lô khi có dông và báo cho người nhà nơi mình làm là những cách phòng cơ bản.
Người không có kinh nghiệm có xin đi cạo mủ được không?
Có thể, nhưng cần học nghề trước. Các đơn vị cao su thường có lớp đào tạo cạo mủ; chủ vườn tư nhân thì thường kèm người mới cạo thử ở cây già trước. Cạo sai kỹ thuật làm hỏng cây nên không ai giao vườn cho người chưa biết việc.
Thợ cạo mủ được trả công thế nào?
Tuỳ nơi: công nhân ở đơn vị nhà nước hưởng lương theo hợp đồng lao động, gắn với sản lượng và chất lượng; thợ cạo thuê ở vườn hộ thường chia phần theo sản lượng hoặc theo thoả thuận. Trang không nêu mức thu nhập cụ thể vì thay đổi theo giá mủ và từng nơi.