Phần lớn vùng Phú Riềng là địa hình đồi lượn sóng: những dải đồi thấp, sườn thoải, đỉnh tròn, xen giữa là khe suối và thung lũng nhỏ. Đây là vùng chuyển tiếp từ cao nguyên bazan phía bắc xuống đồng bằng Đông Nam Bộ, nên không có núi cao vực sâu, nhưng gần như không có mảnh đất nào phẳng hoàn toàn. Đi trên đường liên xã qua Long Hà, Phú Trung hay Bình Tân, người ta thấy con đường lên xuống liên tục theo những triền đồi phủ cao su và điều.
Địa hình ấy dễ canh tác hơn vùng núi, nhưng có một mặt trái âm thầm: xói mòn. Mỗi mùa mưa, nước chảy tràn trên sườn đồi cuốn theo một lớp đất mặt mỏng — chính là lớp màu mỡ nhất. Mất một ít mỗi năm thì khó thấy, nhưng sau vài chục năm, vườn trên đỉnh và sườn đồi có thể nghèo đi rõ rệt. Bài này giúp người làm vườn đọc địa hình mảnh đất của mình, nhận biết xói mòn sớm và chọn cách giữ đất phù hợp. Nội dung áp dụng cho cả vườn cao su, điều, tiêu lẫn khu đất làm nhà, sân phơi ở các xã trong vùng.
Đọc địa hình một mảnh vườn đồi
Một mảnh vườn trên đồi ở Phú Riềng thường gồm ba phần với tính chất khác nhau. Phần đỉnh đồi bằng hoặc hơi tròn, thoát nước tốt nhất, đất khô nhanh, ít bị úng nhưng cũng dễ thiếu nước mùa khô. Phần sườn là nơi nước chảy tràn mạnh nhất khi mưa lớn, nơi xói mòn diễn ra nhiều nhất. Phần chân đồi và khe trũng là nơi đất và nước từ trên dồn xuống, đất dày, ẩm hơn nhưng có thể đọng nước mùa mưa.
Cách đơn giản để đọc địa hình là đi vườn ngay sau một trận mưa lớn: nhìn nước chảy theo hướng nào, tụ ở đâu, chỗ nào thành dòng đỏ đục, chỗ nào nước thấm hết. Những vệt nước chảy ấy chính là đường đi của đất bị cuốn trôi. Mùa khô, có thể nhận ra các rãnh xói nhỏ, chỗ rễ cây lộ trên mặt đất, chỗ đất bồi thành lớp mịn ở chân dốc.
Hướng dốc cũng quan trọng. Sườn hứng nắng chiều khô nóng hơn, cây cần giữ ẩm nhiều hơn; sườn hứng gió mùa có thể bị gió quật mạnh hơn trong các cơn dông đầu mùa. Hiểu những điều này giúp bố trí cây hợp lý: cây chịu hạn ở đỉnh, cây cần ẩm ở chân đồi, cây sợ úng tránh khe trũng.
Xói mòn diễn ra thế nào trên đất đỏ
Đất đỏ bazan tơi xốp, thấm nước tốt, nên trong những cơn mưa nhỏ, nước thấm xuống gần hết và ít gây xói. Vấn đề nằm ở những cơn mưa dông lớn đặc trưng của miền Đông: lượng mưa rất lớn đổ xuống trong thời gian ngắn, vượt quá khả năng thấm của đất. Phần nước không kịp thấm chảy tràn trên mặt, gom dần thành những dòng nhỏ và mang theo hạt đất.
Giọt mưa lớn rơi thẳng xuống mặt đất trần còn có tác dụng như những cú đập nhỏ, phá vỡ các hạt đất kết, làm bề mặt bị bít lại, thấm kém hơn trong những lần mưa sau. Vì vậy đất để trơ dưới mưa xói mạnh hơn nhiều so với đất có lớp phủ, dù cùng độ dốc. Đất bị nén chặt do xe máy, máy móc đi lại nhiều cũng thấm kém và dễ chảy tràn.
Xói mòn đi theo ba mức. Mức đầu tiên là xói mặt — một lớp mỏng đều trên toàn bề mặt bị cuốn đi, khó nhận ra. Mức thứ hai là xói rãnh — những đường rãnh nhỏ hình thành theo hướng dốc. Mức thứ ba là xói khe — rãnh sâu dần thành mương, có thể cắt ngang đường lô, làm lộ rễ cây. Ngăn từ mức đầu luôn rẻ hơn sửa ở mức cuối.
Dấu hiệu vườn đang bị xói mòn
Những dấu hiệu sau gợi ý vườn đang mất đất mặt và cần có biện pháp giữ đất:
- Rễ cây cao su, điều lộ trên mặt đất ở phía trên dốc, gốc cây như bị "kênh" lên.
- Những rãnh nhỏ chạy dọc theo hướng dốc, sau mỗi mùa mưa lại sâu thêm.
- Đất ở chân đồi, chân bờ rào bồi thành lớp mịn, có khi lấp cả rãnh thoát nước.
- Nước suối, nước rãnh sau mưa đục đỏ kéo dài.
- Phân bón vừa rải đã thấy trôi theo nước về chỗ trũng sau trận mưa.
- Cây phía trên dốc sinh trưởng kém hơn hẳn cây phía dưới dù cùng tuổi và cùng chế độ chăm sóc.
- Đường lô biến thành mương, xe không đi được sau mùa mưa.
Chỉ cần thấy hai ba dấu hiệu là đủ để bắt đầu các biện pháp giữ đất, không cần chờ đến khi vườn bị xói thành khe.
Một cách theo dõi đơn giản là cắm vài cọc mốc ở sườn dốc, đánh dấu mặt đất lúc đầu mùa mưa rồi xem lại cuối mùa. Chênh lệch dù chỉ vài phân cũng cho thấy lượng đất đã mất trên toàn vườn là đáng kể.
Những cách giữ đất nhà vườn ở vùng đất đỏ hay dùng
Trồng theo đường đồng mức. Thay vì trồng hàng thẳng chạy dọc dốc, hàng cây đi ngang sườn đồi theo cùng một độ cao. Mỗi hàng cây cùng bồn gốc trở thành một gờ chắn nước nhỏ, làm chậm dòng chảy. Nhiều lô cao su của nông trường trên đất dốc đã được thiết kế theo nguyên tắc này.
Băng cỏ hoặc băng cây chắn ngang dốc. Một dải cỏ dày hoặc cây bụi trồng ngang sườn dốc giữ đất lại khi nước chảy qua, lâu dần tạo thành bậc thềm tự nhiên. Các loại cỏ có rễ sâu, chùm rễ dày thường được dùng cho mục đích này.
Giữ lớp phủ mặt đất. Lá rụng, cỏ thấp phát định kỳ, cây họ đậu phủ đất giữa hàng giúp giọt mưa không đập thẳng xuống đất trần. Đây là biện pháp rẻ nhất và hiệu quả rõ nhất.
Làm bồn, làm bậc quanh gốc. Với cây ăn trái, tiêu trên sườn dốc, làm bồn gốc có gờ ở phía dưới giữ nước tưới và giữ đất phân bón tại chỗ.
Rãnh và hố giữ nước. Đào rãnh ngang dốc hoặc hố nhỏ rải rác giữa hàng để nước mưa đọng lại, thấm xuống thay vì chảy tràn. Rãnh cần được nạo vét sau mùa mưa.
Hạn chế làm đất trơ. Không cày xới cả vườn trước mùa mưa, không phun thuốc diệt cỏ làm trắng đất trên dốc. Khi tái canh, làm đất vừa đủ và trồng cây phủ ngay.
Đường lô, đường vào vườn và chuyện nước chảy
Ở vùng đồi, đường lô thường là nơi xói mòn nặng nhất vì đất bị nén chặt, không có lớp phủ, và nhiều khi chạy thẳng theo hướng dốc. Mỗi trận mưa, nước từ hai bên vườn đổ ra đường, đường thành mương dẫn nước, xói sâu dần. Sau vài mùa mưa, đường lồi lõm, lộ đá, xe máy chở mủ, chở phân rất khó đi.
Cách làm đường lô bền là tạo mặt đường hơi khum hoặc nghiêng về một phía để nước thoát ra rãnh bên, làm các gờ chắn chéo trên đường dốc để chuyển nước ra khỏi mặt đường từng đoạn ngắn, và dẫn nước từ rãnh về chỗ có cỏ, có cây thay vì đổ thẳng vào vườn người khác. Rải đá, sỏi ở đoạn dốc giúp mặt đường bớt trơn và bớt xói.
Nước chảy từ đường hay từ vườn nhà này sang vườn nhà kia là nguồn gốc của không ít mâu thuẫn hàng xóm. Khi làm đường, đào rãnh mới, nên trao đổi với các hộ xung quanh, thống nhất hướng thoát nước. Với đường liên vườn dùng chung, nhiều xóm góp công góp tiền sửa vào đầu mùa khô, khi đất ráo và dễ làm.
Đất dốc và việc xây dựng, san nền
Không chỉ vườn cây, việc làm nhà, làm sân phơi, nhà kho trên đất đồi cũng chịu ảnh hưởng của địa hình. San ủi để lấy mặt bằng thường tạo ra taluy — mặt đất cắt dốc đứng — dễ sạt trong mùa mưa nếu không có kè hoặc trồng cỏ giữ. Đất đỏ khi bão hoà nước trở nên nặng và mềm, mép taluy có thể lở từng mảng.
Nền đắp bằng đất đỏ cần được đầm chặt từng lớp, nếu không sẽ lún không đều sau vài mùa mưa, làm nứt sân, nứt tường. Nước mưa từ mái nhà, sân phơi rộng nếu đổ thẳng xuống sườn dốc sẽ tạo rãnh xói ngay cạnh nhà. Cần có rãnh thu nước và dẫn về nơi an toàn. Phần chi tiết về xây nhà trên đất đỏ có bài riêng trên trang.
Với những công trình lớn, san gạt nhiều, nên thuê đơn vị có chuyên môn khảo sát địa hình, thiết kế thoát nước và kè chắn. Ngoài ra, việc san lấp, thay đổi địa hình đất nông nghiệp còn liên quan đến quy định về mục đích sử dụng đất và cấp phép xây dựng; nên hỏi chính quyền xã trước khi làm.
Xói mòn tốn tiền của nhà vườn thế nào
Xói mòn thường bị xem là chuyện "môi trường", xa vời với túi tiền. Thực tế nó lấy tiền của nhà vườn mỗi năm theo nhiều cách. Cách thứ nhất là trôi phân: phân bón rải trên mặt đất trước một cơn dông lớn có thể theo nước chảy xuống chân dốc, xuống suối, cây phía trên hầu như không được hưởng. Bón phân vào rãnh, vào hố rồi lấp đất, chọn lúc đất ẩm nhưng không có dự báo mưa to là cách giảm thất thoát.
Cách thứ hai là mất lớp đất mặt — nơi tập trung mùn, rễ tơ và phần lớn dinh dưỡng. Đất mặt mất đi thì những năm sau phải bón nhiều phân hơn để cây giữ được năng suất cũ, trong khi đất giữ ẩm kém hơn, cây chịu hạn kém hơn trong mùa khô. Đây là khoản chi ẩn, tăng dần theo năm, ít ai tính ra thành tiền.
Cách thứ ba là chi phí sửa chữa: đường lô hư phải san lại, rãnh thoát nước bị lấp phải nạo vét, ao hồ bị bồi phải đào lại, gốc cây lộ rễ phải vun đắp. Với những vườn lớn, công sửa đường lô sau mỗi mùa mưa là khoản đáng kể. Cộng ba khoản này lại, đầu tư một lần cho băng cỏ, rãnh ngang dốc, lớp phủ thường rẻ hơn nhiều so với chịu thiệt hằng năm.
Người mua đất vườn đồi ở Phú Riềng cũng nên tính đến yếu tố này: một mảnh vườn đã bị xói nặng, đất mặt mỏng, rễ cây lộ, đường lô thành mương thì cần thêm chi phí cải tạo, dù diện tích và số cây trên giấy trông giống mảnh bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Phú Riềng có núi cao không?
Vùng Phú Riềng chủ yếu là đồi thấp lượn sóng, không có núi cao như vùng biên giới phía bắc hay Tây Nguyên. Địa hình cao dần về phía bắc và thấp dần về phía nam, thuận lợi cho trồng cây công nghiệp lâu năm và làm đường giao thông.
Vườn cao su đã trồng theo hàng thẳng dọc dốc thì làm sao giảm xói mòn?
Không cần trồng lại. Có thể giữ lớp lá rụng, trồng băng cỏ ngang dốc giữa các hàng, đào rãnh hoặc hố giữ nước ngang dốc, làm bồn gốc có gờ phía dưới. Khi tái canh ở chu kỳ sau, nên thiết kế lại hàng cây theo đường đồng mức.
Dùng thuốc diệt cỏ cho sạch vườn có làm tăng xói mòn không?
Có. Phun thuốc làm trắng đất trên dốc khiến mặt đất trơ trụi trước những cơn mưa lớn, đất trôi nhanh hơn nhiều. Thuốc còn có thể theo nước chảy xuống suối. Phát cỏ thấp giữ lớp phủ thường là cách tốt hơn cho vườn đồi.
Có nên đào ao ở chân đồi để hứng nước và đất trôi xuống không?
Ao ở chân đồi có thể trữ nước tưới, nhưng nếu đất trôi nhiều, ao sẽ nhanh bị bồi lấp. Nên giữ đất từ trên sườn trước, làm hố lắng nhỏ phía trên ao để đất lắng lại, và nạo vét định kỳ.
Taluy đất đỏ sau nhà bị lở mỗi mùa mưa thì xử lý thế nào?
Giải pháp thường dùng là giảm độ dốc taluy, trồng cỏ phủ, làm rãnh thu nước trên đỉnh taluy để nước không chảy tràn qua mặt dốc. Taluy cao, sát nhà cần kè chắn do thợ có chuyên môn thiết kế. Không đào thêm chân taluy để mở rộng mặt bằng.
Băng cỏ chắn ngang dốc có làm cỏ lan vào vườn không?
Có thể, nếu chọn loại cỏ bò lan mạnh. Nên chọn loại cỏ mọc thành bụi, rễ sâu, ít bò lan, và cắt tỉa định kỳ để giữ băng gọn. Hỏi khuyến nông hoặc các hộ đã làm trong xã để chọn loại phù hợp với đất đỏ.