Đời sống cộng đồng ở các xã Phú Riềng xoay quanh vài điểm hẹn quen thuộc: nhà văn hoá ấp với những buổi họp tổ dân cư, các hội đoàn thể như phụ nữ, nông dân, cựu chiến binh, người cao tuổi, các hội đồng hương gom người cùng quê gốc, và sân bóng chuyền đất đỏ đông người mỗi chiều. Gần đây có thêm nhóm Zalo của ấp, nơi gần như mọi thông báo được truyền đi.
Với một vùng mà phần đông cư dân là người nơi khác đến trong vòng vài chục năm, những điểm hẹn ấy là chất keo giữ cộng đồng lại với nhau. Chúng thay cho làng xã truyền thống ở quê gốc, nơi người ta quen nhau qua nhiều đời.
Bài viết tả các hình thức sinh hoạt cộng đồng phổ biến ở bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, và gợi ý cách người mới chuyển về sống, làm việc có thể tham gia để nhanh chóng trở thành người trong xóm.
Ấp, tổ dân cư và nhà văn hoá ấp
Dưới cấp xã, đơn vị gần gũi nhất với người dân là ấp, chia nhỏ thành các tổ dân cư. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, bốn xã mới của vùng Phú Riềng đều rộng hơn trước, nên vai trò của ấp và tổ càng quan trọng: đây là nơi nắm danh sách hộ, chuyển thông báo của xã, hoà giải va chạm nhỏ và tổ chức các hoạt động chung.
Trưởng ấp, tổ trưởng dân cư thường là người sống lâu năm, biết mặt từng nhà. Họ là người đầu tiên người mới đến nên gặp: báo việc chuyển đến, hỏi về điện nước, rác thải, an ninh, giờ giấc sinh hoạt của khu vực. Những thủ tục như đăng ký cư trú làm ở xã hoặc trực tuyến, nhưng trưởng ấp có thể hướng dẫn và xác nhận nhiều việc nhỏ.
Nhà văn hoá ấp là nơi họp dân định kỳ, nơi tổ chức Ngày hội đại đoàn kết, Trung thu cho trẻ em, các lớp tập huấn nông nghiệp, khám sức khoẻ lưu động. Mức độ hoạt động mỗi nơi khác nhau: có nhà văn hoá có sân bóng chuyền, sân chơi trẻ em, đông người mỗi chiều; có nơi chỉ mở cửa khi có họp. Hỏi trưởng ấp lịch sinh hoạt là cách biết chính xác nhất.
Các hội đoàn thể: phụ nữ, nông dân, cựu chiến binh, người cao tuổi
Mỗi xã, mỗi ấp đều có chi hội của các tổ chức đoàn thể. Hội phụ nữ thường sôi nổi nhất, với các tổ tiết kiệm, tổ vay vốn, câu lạc bộ dân vũ, các buổi sinh hoạt chuyên đề về chăm con, an toàn thực phẩm, phòng chống bạo lực gia đình. Nhiều phụ nữ mới về làm dâu hay chuyển đến tìm được bạn bè đầu tiên qua chi hội.
Hội nông dân là kênh quan trọng với nhà vườn: tập huấn kỹ thuật trồng điều, cao su, tiêu, giới thiệu vốn vay ưu đãi, kết nối mua vật tư, bán nông sản, có nơi lập tổ hợp tác, câu lạc bộ nông dân sản xuất giỏi. Hội cựu chiến binh và hội người cao tuổi giữ vai trò khác: thăm hỏi, động viên, tham gia hoà giải, giữ trật tự xóm, truyền lại ký ức về những năm tháng khó khăn của vùng.
Đoàn thanh niên lo các phong trào tình nguyện, Trung thu, mùa hè cho thiếu nhi, làm đường giao thông nông thôn, thắp sáng đường quê. Ở một vùng có nhiều thanh niên đi làm xa, hoạt động của đoàn thường đông nhất vào dịp Tết khi người trẻ về quê, với giải bóng đá, bóng chuyền thanh niên và các buổi giao lưu.
Hội đồng hương: giữ quê gốc giữa đất đỏ
Một nét đặc trưng của các vùng nhập cư như Phú Riềng là hội đồng hương: người cùng tỉnh, cùng huyện, có khi cùng xã gốc lập hội để gặp nhau, giúp nhau. Hội thường không có trụ sở, sinh hoạt luân phiên tại nhà các hội viên, gặp mặt đông nhất vào dịp đầu năm. Có hội nhỏ chỉ vài chục gia đình trong một xã, có hội gom cả người cùng quê ở nhiều xã lân cận.
Việc của hội đồng hương rất đời thường: thăm nhau khi ốm đau, góp tiền khi có tang, mừng khi có cưới, giúp người mới từ quê vào tìm chỗ ở, việc làm. Nhiều hội còn có quỹ khuyến học cho con em hội viên và hướng về quê gốc bằng những đóng góp xây trường, làm đường, sửa nhà thờ họ khi quê có việc.
Với người mới chuyển về Phú Riềng, tìm được hội đồng hương của mình là một cách nhanh để có chỗ dựa. Hỏi hàng xóm cùng giọng, hỏi trưởng ấp hay tìm trong các nhóm mạng xã hội theo tên quê là đủ. Ngay cả khi không có hội chính thức, người cùng quê thường sẵn lòng chỉ dẫn những việc đầu tiên.
Sân bóng chuyền đất đỏ và các môn thể thao quen thuộc
Nếu chỉ chọn một hình ảnh cho sinh hoạt chiều ở nông thôn Phú Riềng, đó là sân bóng chuyền. Sân có thể là đất đỏ nện chặt, sân bê tông ở nhà văn hoá hay một khoảng sân trước tiệm tạp hoá, lưới căng giữa hai cột sắt. Khoảng bốn, năm giờ chiều, khi người đi lô đã ngủ dậy và nắng đã dịu, các đội bắt đầu tập trung, người đứng xem đứng quanh cổ vũ.
Bóng chuyền ở vùng cao su có truyền thống từ thời nông trường, với các giải đấu giữa các đội sản xuất, các đơn vị. Đến nay các giải của xã, của ấp vào dịp lễ, Tết vẫn kéo khá đông người xem. Bên cạnh đó là bóng đá trên sân cỏ nhân tạo mini, cầu lông, đi bộ, chạy bộ buổi sáng sớm hay chiều tối dọc các trục đường nhựa.
Phụ nữ trung niên có các nhóm dân vũ, thể dục nhịp điệu ở sân nhà văn hoá hoặc sân trường vào buổi tối. Người cao tuổi có câu lạc bộ dưỡng sinh, cờ tướng. Với người mới đến, ra sân bóng chuyền xem vài buổi rồi xin vào chơi là cách làm quen nhanh hơn mọi lời giới thiệu, và các đội thường vui vẻ đón người mới.
Chợ xã, quán cà phê sáng: những điểm hẹn không tên
Ngoài các điểm sinh hoạt có tổ chức, cộng đồng ở Phú Riềng còn gặp nhau ở những nơi không ai đặt tên là điểm sinh hoạt. Chợ xã buổi sáng là nơi các bà, các chị trao đổi chuyện nhà, chuyện giá điều, chuyện con cái; người bán và người mua quen mặt nhau, gọi nhau bằng tên con hay tên quê. Tin về đám cưới, đám tang, người ốm, nhà cần thuê người làm được truyền đi từ đây nhanh như qua loa của ấp.
Quán cà phê ven đường là điểm hẹn của đàn ông: người đi lô về ghé uống ly cà phê đá trước khi về ngủ, nhà vườn ngồi bàn chuyện mua phân, bán hạt, thương lái hẹn khách. Tiệm tạp hoá đầu xóm, điểm thu mua mủ, thu mua điều cũng là nơi gặp gỡ hằng ngày, nhất là trong mùa vụ.
Người mới đến, nếu muốn hiểu nhanh đời sống một ấp, có thể ngồi quán cà phê sáng vài buổi, đi chợ thường xuyên ở một sạp quen. Chỉ sau ít lâu, chủ quán, chủ sạp sẽ là những người đầu tiên giới thiệu bạn với người khác trong xóm.
Văn nghệ quần chúng, karaoke và chuyện tiếng ồn
Các đội văn nghệ của ấp, của hội phụ nữ, của đơn vị cao su vẫn hoạt động, sôi nổi nhất vào các dịp lễ lớn như ngày 28/10, Ngày hội đại đoàn kết, Tết. Tiết mục thường là hát, múa, kịch ngắn, có nơi có tiết mục cồng chiêng, múa của đồng bào dân tộc. Đây là dịp hiếm hoi người lớn tuổi, thanh niên và trẻ nhỏ cùng ngồi xem một chương trình chung.
Karaoke là thú vui phổ biến trong các bữa tiệc gia đình, đám cưới, sinh nhật, ngày nghỉ. Loa kéo mở to ngoài sân giúp không khí vui, nhưng cũng là nguồn va chạm hàng xóm thường gặp nhất. Ở một vùng có nhiều công nhân cao su phải ngủ sớm để dậy từ nửa đêm, tiếng hát kéo dài đến khuya làm phiền thật sự.
Quy định về giữ trật tự công cộng và tiếng ồn khu dân cư được phổ biến ở các ấp, và nhiều nơi đưa vào quy ước, hương ước của ấp. Người tổ chức tiệc nên giảm âm lượng sau giờ tối, kết thúc sớm, báo trước với hàng xóm. Người bị làm phiền nên nhẹ nhàng nhắc trước, rồi mới nhờ tổ trưởng, trưởng ấp nếu cần.
Nhóm Zalo của ấp và mạng xã hội trong đời sống xóm
Những năm gần đây, nhóm Zalo của ấp, của tổ dân cư, của chi hội đã trở thành kênh thông tin chính. Lịch tiêm chủng, lịch cắt điện, thông báo họp dân, nhắc nộp các khoản, tìm đồ thất lạc, báo có người lạ, rao bán nông sản, tìm người làm thuê nhặt điều đều đi qua đây. Loa phát thanh của ấp vẫn còn, nhưng nhiều người trẻ nắm thông tin chủ yếu qua điện thoại.
Người mới đến nên xin vào nhóm của ấp nơi mình ở, qua tổ trưởng hoặc hàng xóm. Đó là cách nhanh nhất để không bỏ lỡ thông báo quan trọng và để mọi người biết mặt, biết tên mình. Khi tham gia, chỉ nên đăng những gì liên quan đến đời sống chung, tránh quảng cáo tràn lan hay tranh cãi.
Mạng xã hội cũng mang theo rủi ro: tin đồn lan nhanh, lừa đảo qua tin nhắn mạo danh cơ quan, mời vay tiền, mời đầu tư. Các buổi họp dân và chi hội phụ nữ, nông dân thường dành thời gian nhắc nhở về các chiêu lừa này, đặc biệt với người cao tuổi. Gặp thông tin lạ, hỏi lại trưởng ấp hoặc công an xã trước khi làm theo.
Người mới chuyển về: các bước hoà vào cộng đồng
Không có quy trình bắt buộc nào, nhưng những bước dưới đây được nhiều người đã sống lâu ở Phú Riềng gợi ý cho người mới chuyển về:
- Gặp trưởng ấp hoặc tổ trưởng dân cư, giới thiệu bản thân, hỏi những việc cần biết của khu vực.
- Làm thủ tục cư trú theo quy định, tại xã hoặc trực tuyến qua cổng dịch vụ công.
- Chào các nhà hàng xóm gần nhất, nhất là nhà giáp ranh nếu có đất vườn.
- Xin vào nhóm Zalo của ấp để nhận thông báo chung.
- Tham gia một hội phù hợp: hội phụ nữ, hội nông dân, đội bóng chuyền, câu lạc bộ dưỡng sinh.
- Có mặt ở các dịp chung như họp dân, Ngày hội đại đoàn kết, đám cưới, đám tang trong xóm khi được mời.
Sau vài tháng làm như vậy, hầu hết người mới đều thấy mình đã có chỗ đứng trong xóm. Ở Phú Riềng, người ta ít hỏi bạn từ đâu đến bằng việc bạn có sẵn lòng góp tay khi xóm có việc hay không. Đó cũng là cách mà chính các thế hệ dân nhập cư trước đã trở thành người Phú Riềng.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đến Phú Riềng nên gặp ai đầu tiên?
Nên gặp trưởng ấp hoặc tổ trưởng dân cư nơi mình ở. Họ nắm rõ khu vực, có thể hướng dẫn thủ tục cư trú, các việc về điện nước, rác thải, an ninh, và giới thiệu với hàng xóm, các hội đoàn thể trong ấp.
Ở Phú Riềng có hội đồng hương không?
Có nhiều hội đồng hương do người cùng tỉnh, cùng huyện gốc lập ra, sinh hoạt luân phiên tại nhà hội viên, gặp mặt đông vào dịp đầu năm. Muốn tìm hội của quê mình, hỏi hàng xóm cùng giọng, trưởng ấp hoặc các nhóm mạng xã hội theo tên quê.
Môn thể thao nào phổ biến nhất ở nông thôn Phú Riềng?
Bóng chuyền là môn quen thuộc nhất, có truyền thống từ thời nông trường cao su, chơi trên sân đất đỏ hoặc sân bê tông vào mỗi chiều. Bên cạnh đó là bóng đá sân mini, cầu lông, dân vũ của phụ nữ và dưỡng sinh của người cao tuổi.
Hàng xóm hát karaoke đến khuya thì nên làm gì?
Nên nhẹ nhàng nhắc trực tiếp trước, vì nhiều người không để ý. Nếu không được, nhờ tổ trưởng dân cư hoặc trưởng ấp nhắc nhở theo quy ước của ấp. Trường hợp kéo dài, có thể phản ánh đến công an xã theo quy định về trật tự công cộng.
Làm sao vào được nhóm Zalo của ấp?
Hỏi tổ trưởng dân cư, trưởng ấp hoặc hàng xóm đang ở trong nhóm để được thêm vào. Khi tham gia nên giới thiệu ngắn về bản thân, chỉ đăng thông tin liên quan đời sống chung và kiểm chứng tin lạ trước khi chia sẻ.
Không phải người địa phương có tham gia hội phụ nữ, hội nông dân được không?
Được. Người đã cư trú ổn định trên địa bàn có thể tham gia sinh hoạt các chi hội ở ấp theo điều lệ của từng hội. Liên hệ chi hội trưởng ở ấp hoặc hỏi trưởng ấp để biết thời gian sinh hoạt và cách tham gia.