Nhà vườn tiểu điền ở Phú Riềng sống bằng vườn điều, cao su, tiêu và cây ăn trái của chính gia đình, và giữ với nhau một mạng quan hệ xóm giềng khá chặt: đổi công trong mùa nhặt điều, góp tay khi có nhà làm nhà, làm đám, cho nhau vay mượn khi giáp hạt. Mạng quan hệ ấy vừa là chỗ dựa, vừa có những luật bất thành văn mà người mới đến cần biết.
Khác với công nhân sống theo giờ giấc đơn vị, nhà vườn tự quyết lịch làm việc, tự chịu rủi ro giá cả, thời tiết. Họ cần hàng xóm hơn ai hết, nhất là vào những tuần cao điểm mùa vụ, và cũng dễ va chạm với hàng xóm nhất ở chuyện ranh đất, nước tưới, gia súc phá vườn.
Bài viết tả nếp sống của nhóm cư dân này ở bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung: cách họ đổi công, góp sức, giúp đám, những hình thức tín dụng dân gian như hụi, và những va chạm thường gặp.
Đổi công, vần công trong mùa nhặt điều
Mùa điều chín, hạt rụng xuống gốc, phải nhặt đều tay mỗi ngày để hạt không bị ẩm, mốc hay bị người khác nhặt mất. Với vườn rộng, một gia đình không làm xuể. Cách truyền thống là đổi công: hôm nay mấy nhà cùng nhặt cho vườn nhà này, hôm sau sang vườn nhà kia, không trả tiền, chỉ tính bằng ngày công qua lại.
Đổi công hợp với những nhà có diện tích gần bằng nhau và quen biết lâu năm. Khi diện tích chênh lệch nhiều, hoặc khi người trẻ đi làm xa hết, đổi công dần nhường chỗ cho thuê công nhặt, trả theo ngày hoặc theo ký hạt. Người làm thuê có thể là hàng xóm, đồng bào ở sóc gần đó, hoặc lao động thời vụ từ nơi khác đến.
Dù đổi công hay thuê công, bữa cơm trưa giữa vườn là phần không thể thiếu: chủ vườn lo cơm, nước, có khi thêm nồi chè, thùng nước đá. Một chủ vườn chu đáo, tính công sòng phẳng sẽ dễ tìm người làm vào mùa sau; một chủ vườn keo kiệt, tính toán chi li sẽ được cả xóm nhắc đến.
Góp tay làm nhà, làm đám
Khi một nhà dựng nhà mới, đổ mái, hàng xóm thường sang góp tay: người trộn hồ, người chuyền gạch, phụ nữ nấu cơm. Ngày nay phần lớn việc xây cất đã thuê thợ, nhưng hôm đổ mái hay tân gia vẫn đông người qua lại. Chủ nhà đáp lễ bằng bữa tiệc, và nhớ để góp tay lại khi nhà khác có việc.
Đám cưới, đám tang là lúc tình làng nghĩa xóm thể hiện rõ nhất. Hàng xóm sang dựng rạp, kê bàn ghế, nấu nướng, rửa chén, tiếp khách mấy ngày liền. Có nơi tổ chức theo nhóm: hội phụ nữ lo bếp, thanh niên lo bưng bê, các cụ lo nghi lễ. Nhà có đám thường không phải thuê nhiều người ngoài.
Cách góp tiền khi đi đám cũng có lệ ngầm: người ta nhớ nhà kia đã đi bao nhiêu để đi lại tương xứng. Người mới đến không cần biết trước con số, chỉ cần hỏi ý một người hàng xóm thân về mức thường đi trong xóm, rồi giữ nhất quán. Đi đám đúng dịp, đến giúp một buổi, nhiều khi được quý hơn phong bì dày.
Vay mượn, bán chịu và chơi hụi
Thu nhập của nhà vườn dồn vào mùa thu hoạch, còn chi tiêu thì rải đều quanh năm. Vì thế vay mượn là chuyện thường: mua phân, thuốc chịu ở cửa hàng vật tư, trả khi bán điều; ứng trước tiền của điểm thu mua, trả bằng hạt; vay họ hàng, hàng xóm khi có việc gấp. Những quan hệ này dựa trên chữ tín nhiều hơn giấy tờ.
Chơi hụi, hay chơi họ, là hình thức góp vốn xoay vòng phổ biến ở nhiều vùng nông thôn phía Nam, và cũng có ở Phú Riềng. Một nhóm người góp tiền định kỳ, mỗi kỳ một người được nhận cả phần góp. Khi chủ hụi uy tín và các thành viên giữ chữ tín, hụi giúp nhà vườn có khoản tiền lớn mà không phải vay ngân hàng.
Rủi ro cũng rõ ràng: chủ hụi ôm tiền bỏ trốn, thành viên mất khả năng góp, hụi lãi cao biến thành vay nặng lãi. Đã có nhiều vụ vỡ hụi ở các địa phương khiến cả xóm lục đục. Nếu tham gia, chỉ nên chơi với người thật sự quen biết, ghi chép rõ ràng, giữ mức góp vừa sức, và biết rằng giao dịch hụi được pháp luật điều chỉnh, có thể nhờ chính quyền, toà án khi xảy ra tranh chấp.
Những va chạm thường gặp giữa nhà vườn
Ranh vườn là nguồn va chạm số một. Nhiều mảnh đất ở vùng khai hoang được mua bán bằng giấy tay, đo bằng bước chân hay theo hàng cây, đến khi đo đạc cấp sổ mới lòi ra chênh lệch. Cây trồng sát ranh, tán điều, rễ cao su lấn sang vườn bên cạnh cũng hay gây khó chịu.
Nước tưới mùa khô là nguồn va chạm thứ hai. Giếng khoan của nhà này hút mạnh làm giếng nhà kia cạn, mương dẫn nước chung chia không đều. Gia súc như bò, dê thả rông phá cây non, gà vịt sang vườn hàng xóm, chó cắn người qua đường cũng là chuyện thường ngày.
Cách giải quyết phổ biến vẫn là nói chuyện trực tiếp, nhờ trưởng ấp hay tổ hoà giải ở cơ sở. Tổ hoà giải ở ấp thường gồm những người có uy tín, quen thuộc với các bên. Chỉ khi hoà giải không được mới đưa lên xã hoặc toà án. Người mới mua đất nên đo đạc, cắm mốc rõ ràng, gặp hàng xóm giáp ranh ngay từ đầu để tránh rắc rối về sau.
Nhà vườn và người làm thuê thời vụ
Mùa điều, mùa cạo cao điểm, Phú Riềng đón thêm lao động thời vụ: người ở các xã lân cận, đồng bào ở sóc, người từ tỉnh khác lên. Họ có thể ở lán trong vườn, ở nhà trọ, hoặc ở ngay nhà chủ vườn. Quan hệ chủ vườn và người làm thuê tốt hay xấu ảnh hưởng nhiều tới việc mùa sau có người làm hay không.
Những điều làm nên một chủ vườn được tin: trả công đúng hẹn, cân sòng phẳng nếu trả theo ký, có chỗ nghỉ trưa và nước uống, không bắt làm khi trời dông sét. Với người làm thuê ở lại nhiều ngày, nên giúp họ đăng ký tạm trú theo quy định, vừa đúng luật vừa bảo vệ cả hai bên khi có chuyện.
Ngược lại, người làm thuê giữ chữ tín, nhặt sạch, không lẫn hạt lép, không mang hạt về riêng sẽ được gọi lại năm sau. Nhiều mối quan hệ chủ – thợ kéo dài cả chục mùa vụ, thành chỗ quen biết như họ hàng.
Để sống tốt với xóm giềng nhà vườn
Ra mắt hàng xóm khi mới mua đất. Ghé chào các nhà giáp ranh, trưởng ấp, nói rõ mình định trồng gì, ở hay không ở. Một lần ra mắt tránh được nhiều hiểu lầm về sau.
Tham gia đổi công, hiếu hỉ. Không cần làm nhiều, nhưng nên có mặt. Người không bao giờ sang giúp ai sẽ khó nhờ ai khi mình cần.
Rõ ràng chuyện tiền bạc. Bán chịu, vay mượn, ứng trước đều nên ghi lại, kể cả với người quen. Sòng phẳng giữ được tình làng nghĩa xóm lâu hơn.
Giữ vườn mình gọn gàng. Không đốt rác, đốt cỏ gần nhà người khác trong mùa khô, không phun thuốc khi gió thổi sang vườn bên, nhốt gia súc. Những việc nhỏ ấy là phép lịch sự cơ bản ở vùng vườn.
Hỏi trước khi làm điều mới. Muốn khoan giếng, làm hàng rào, đào mương, trồng cây cao sát ranh hay mở lối đi qua đất người khác, nên hỏi ý hàng xóm và trưởng ấp trước. Ở quê, việc đã làm rồi mới nói thường bị coi là thiếu tôn trọng.
Mùa giáp hạt và cách nhà vườn xoay xở
Với nhà vườn trồng điều, cao su, tiêu, tiền về theo mùa chứ không theo tháng. Những tháng trước mùa điều, khi tiền bán hạt năm trước đã chi gần hết mà mùa mới chưa tới, là lúc nhiều nhà phải tính toán. Người ta xoay xở bằng nhiều cách: cạo mủ vườn nhà để có tiền đều tay, làm thuê cho nông trường hoặc vườn khác, nuôi thêm heo gà, trồng rau, chạy xe chở hàng.
Tín dụng chính thức cũng giữ vai trò lớn. Nhiều hộ vay vốn ngân hàng nông nghiệp, ngân hàng chính sách hay quỹ của hội nông dân, hội phụ nữ để đầu tư phân bón, giống, tái canh vườn. Vay qua các đoàn thể thường kèm sinh hoạt tổ, có người theo dõi, nên kỷ luật trả nợ khá tốt. Người mới vào nghề vườn nên tìm hiểu các kênh này trước khi tính đến vay tư nhân.
Điều nên tránh là vay nặng lãi hay vay qua những lời mời trên mạng. Đã có không ít gia đình ở các vùng nông thôn mất vườn vì vay lãi cao rồi không trả nổi. Khi cần tiền gấp, hỏi hội nông dân xã, hội phụ nữ hay trưởng ấp về các nguồn vốn hợp pháp là bước đầu an toàn hơn.
Thế hệ thứ hai: con cái đi xa, vườn giao cho ai
Phần lớn nhà vườn lập nghiệp từ thập niên 1990 nay đã ngoài năm mươi, sáu mươi tuổi. Con cái họ học hết phổ thông, nhiều người đi học đại học, cao đẳng ở TP.HCM hay đi làm ở các khu công nghiệp phía nam. Câu hỏi "vườn giao cho ai" ngày càng phổ biến trong các gia đình ở Phú Riềng.
Có nhà chia vườn cho các con nhưng người con ở lại quê canh tác giúp anh chị em, mỗi mùa chia phần. Có nhà cho thuê vườn, khoán cạo cho người khác, chủ chỉ về thăm. Có nhà bán bớt đất để con lên thành phố mua nhà. Mỗi cách đều có cái lý, nhưng hay sinh mâu thuẫn trong nhà nếu không bàn bạc rõ ràng và làm giấy tờ đầy đủ.
Cũng có không ít người trẻ quay về sau vài năm làm công nhân xa, mang theo cách làm mới: trồng xen, làm vườn theo hướng hữu cơ, bán nông sản qua mạng, mở xưởng sơ chế nhỏ. Sự trở về ấy làm thay đổi phần nào nếp làng xóm: đổi công ít đi, nhưng các nhóm trao đổi kinh nghiệm và hợp tác xã kiểu mới lại xuất hiện.
Dù chọn cách nào, những gia đình giữ được vườn qua thế hệ thứ hai thường có điểm chung: bố mẹ bàn chuyện chia đất khi còn khoẻ, làm giấy tờ rõ ràng, và để người con ở lại được quyền quyết cách canh tác.
Câu hỏi thường gặp
Đổi công là gì, ở Phú Riềng còn không?
Đổi công là các nhà góp công làm cho nhau theo lượt, không trả tiền, tính bằng ngày công qua lại. Ở Phú Riềng vẫn còn trong mùa nhặt điều giữa các nhà quen biết, nhưng đang dần nhường chỗ cho thuê công theo ngày hoặc theo ký hạt.
Đi đám cưới ở xóm nên mừng bao nhiêu?
Không có mức cố định. Nên hỏi một người hàng xóm thân về mức thường đi trong xóm, cân nhắc mức độ quen biết, rồi giữ nhất quán. Có mặt đúng dịp và sang giúp một buổi thường được quý hơn một phong bì lớn.
Chơi hụi ở quê có hợp pháp không?
Họ, hụi là giao dịch dân sự được pháp luật thừa nhận và điều chỉnh, nhưng không được lợi dụng để cho vay nặng lãi hay lừa đảo. Khi tham gia nên chọn người uy tín, ghi chép rõ ràng, và biết rằng có thể nhờ hoà giải, toà án khi tranh chấp.
Tranh chấp ranh vườn với hàng xóm thì giải quyết thế nào?
Trước hết nói chuyện trực tiếp, sau đó nhờ trưởng ấp, tổ hoà giải ở cơ sở. Nếu không được, gửi đơn đến ủy ban nhân dân xã để hoà giải theo thủ tục đất đai, rồi mới tới toà án. Giấy tờ mua bán, bản đồ địa chính là căn cứ quan trọng.
Thuê người nhặt điều cần lưu ý gì?
Thoả thuận rõ cách trả công theo ngày hay theo ký, giờ làm, bữa ăn, chỗ nghỉ; trả công đúng hẹn; không cho làm khi trời dông sét. Người ở lại nhiều ngày nên được đăng ký tạm trú theo quy định để bảo đảm quyền lợi cả hai bên.
Người mới mua đất vườn ở Phú Riềng nên làm gì đầu tiên với hàng xóm?
Ghé chào các nhà giáp ranh và trưởng ấp, cùng xác nhận ranh giới thực địa, nói rõ dự định canh tác. Nếu chưa đo đạc, nên đo và cắm mốc sớm, có mặt các hộ giáp ranh để tránh tranh chấp về sau.