Mở điểm thu mua nông sản ở Phú Riềng là nghề dễ bắt đầu nhưng khó trụ: cần một chỗ xe vào được, một cái cân đúng, sân phơi hoặc kho khô, nguồn vốn đủ ứng tiền mặt trong mùa cao điểm, và nhất là chữ tín với nhà vườn lẫn với bên mua lại.
Bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung đã có rất nhiều điểm thu mua điều, mủ cao su, tiêu, cà phê, và mấy năm nay thêm vựa sầu riêng. Người mới vào phải cạnh tranh với những điểm quen mặt mười mấy năm. Bài này đi qua từng việc phải tính, từ chọn chỗ tới giữ sổ, theo góc người chủ điểm thu mua; góc nhà vườn mang hàng đi bán đã có bài riêng trong mục nông sản.
Chọn mặt hàng trước, chọn chỗ sau
Mỗi mặt hàng có nhịp và yêu cầu riêng. Hạt điều thô dồn vào một mùa ngắn đầu năm, cần sân phơi, kho khô và vốn lớn trong vài tuần. Mủ cao su chảy đều gần như quanh năm trừ mùa rụng lá, cần thùng chứa, dụng cụ đo hàm lượng và quan hệ với nhà máy sơ chế. Tiêu thu một đợt, có thể trữ lâu nếu khô đúng. Sầu riêng thì ngược hẳn: hàng tươi, phải cắt đúng độ, phân loại, đóng thùng và giao ngay cho xe đi xa.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên là định mua gì, cho ai. Nhiều điểm ở Phú Riềng mua kết hợp: mùa điều mua điều, quanh năm nhận mủ, mùa tiêu mua tiêu, để dùng chung mặt bằng và nhân công. Kết hợp giúp đỡ mùa chết, nhưng mỗi mặt hàng lại cần kiến thức riêng về chất lượng; mua sai một mẻ điều ẩm hay một lô tiêu lẫn tạp là mất lãi cả mùa.
Sau đó mới chọn chỗ: gần vùng trồng mặt hàng đó, nằm trên đường nhà vườn hay đi, có lối cho xe tải ra vào. Một điểm mua mủ trong lòng các thôn có nhiều vườn tiểu điền ở Long Hà, Bình Tân có thể đông hơn một điểm mặt tiền ĐT741 nhưng xa vườn.
Mặt bằng: những thứ không thể thiếu
Lối xe và chỗ quay đầu. Xe tải của bên mua lại phải vào được cả mùa mưa. Đường đất đỏ trong thôn sau vài cơn dông có thể lún bánh, nên nhiều chủ điểm phải rải đá, đổ bê tông đoạn vào kho.
Sân phơi. Với điều và tiêu, sân xi măng sạch, thoát nước tốt là tài sản chính. Phơi trên đất làm hạt bẩn, dễ bị trả giá; sân đọng nước làm hạt ẩm, mốc.
Kho khô, kê cao. Bao hàng kê trên pallet, cách tường, có mái chắc và thông gió. Mùa mưa ở Phú Riềng kéo dài nhiều tháng, độ ẩm cao là kẻ thù số một của hạt điều, tiêu trữ lâu.
An toàn cháy nổ. Kho bao tải, hạt khô, có khi chứa cả nhiên liệu cho máy sấy, là nơi dễ cháy. Cần bình chữa cháy, lối thoát, dây điện đi gọn; kho lớn phải làm thủ tục phòng cháy theo quy định.
Chỗ đậu xe cho nhà vườn. Mùa cao điểm, xe máy chở bao xếp hàng dài. Không có chỗ đậu thì vừa mất lòng khách vừa dễ bị nhắc nhở vì lấn đường, nhất là điểm nằm sát đường tỉnh.
Giấy tờ và đăng ký: làm theo thứ tự
Thủ tục cụ thể có thể thay đổi; các bước dưới đây là trình tự chung để hỏi đúng nơi, đúng việc:
- Chọn hình thức: hộ kinh doanh nếu quy mô nhỏ, bán cho đầu mối quen; công ty nếu cần xuất hoá đơn cho nhà máy, doanh nghiệp xuất khẩu, hoặc định thuê nhiều lao động. Bài riêng trong mục này so sánh kỹ hai lựa chọn.
- Đăng ký: hộ kinh doanh hỏi bộ phận một cửa của xã nơi đặt điểm; công ty đăng ký với Phòng Đăng ký kinh doanh của tỉnh qua cổng đăng ký doanh nghiệp quốc gia. Ghi đúng địa chỉ theo xã mới.
- Thuế: đăng ký phương pháp kê khai, hoá đơn điện tử nếu thuộc diện phải dùng; hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn về cách kê khai khi mua hàng của nông dân trực tiếp sản xuất, vì loại giao dịch này có chứng từ riêng (bảng kê thu mua).
- Cân: cân dùng mua bán thuộc diện phải kiểm định định kỳ; giữ giấy kiểm định và tem còn hạn, đặt cân nơi người bán nhìn rõ số.
- Phòng cháy, môi trường: hỏi xã về yêu cầu với kho, sân phơi, máy sấy, nhất là khi đặt gần nhà dân.
- Hợp đồng đầu ra: có thoả thuận bằng văn bản với bên mua lại về tiêu chuẩn chất lượng, cách trừ tạp chất, độ ẩm, thời hạn thanh toán.
Không nên bắt đầu mua lớn khi chưa biết chắc bán cho ai và bên đó trả tiền ra sao. Nhiều điểm thu mua thua lỗ không vì mua đắt mà vì bị nợ đọng ở đầu ra.
Cân, đo và minh bạch: chữ tín của điểm thu mua
Ở vùng nông sản, tin đồn đi nhanh hơn xe tải. Một điểm bị nghi “cân non”, trừ tạp chất quá tay hay đo độ mủ không rõ ràng có thể mất khách cả thôn trong một mùa. Ngược lại, điểm cân rõ ràng, giải thích được vì sao trừ, trả tiền đúng hẹn thì nhà vườn tự tìm đến dù chênh vài trăm đồng.
Cách làm minh bạch phổ biến: cân đặt chỗ người bán thấy, bì bao trừ theo mức công bố trước; với điều, lấy mẫu trước mặt người bán để cắt hạt, xem tỷ lệ hạt lép, hạt hư, đo độ ẩm; với mủ, đo hàm lượng bằng phương pháp hai bên cùng chấp nhận và ghi kết quả vào phiếu. Mọi lần mua ghi phiếu hai liên, người bán giữ một liên.
Một điểm hay bị bỏ qua là giá công bố. Nhà vườn Phú Riềng quen gọi hỏi giá nhiều điểm trước khi chở hàng đi. Niêm yết giá trong ngày, giải thích chênh lệch theo chất lượng, không ép giá khi thấy người bán vội về, là cách giữ khách lâu dài. Bài này không nêu giá cụ thể vì giá nông sản đổi theo ngày và theo thị trường thế giới.
Vốn mùa vụ: bài toán sống còn
Nhà vườn bán là muốn cầm tiền ngay. Điểm thu mua vì thế phải có sẵn tiền mặt hoặc chuyển khoản tức thì, trong khi bên mua lại có thể trả sau vài ngày tới vài tuần. Khoảng hở này lớn nhất vào giữa mùa điều, khi hàng về dồn dập. Ví dụ giả định: một điểm mỗi ngày mua vài tấn hạt điều thô, bên mua lại trả sau mười ngày, thì số tiền phải ứng ra bằng tổng giá trị hàng của mười ngày ấy, cộng thêm phần hàng còn nằm trong kho chờ bán.
Nguồn vốn thường đến từ tích luỹ gia đình, vay ngân hàng theo hạn mức có tài sản bảo đảm, hoặc ứng trước của bên mua lại. Các chi nhánh ngân hàng nông nghiệp có mặt ở khu Bù Nho và khu trung tâm Phú Riềng quen với nhu cầu vốn mùa vụ, nhưng điều kiện vay, lãi suất cụ thể phải hỏi trực tiếp và đọc kỹ hợp đồng.
Rủi ro lớn nhất là giữ hàng chờ giá. Khi giá nông sản lên xuống mạnh, ôm kho đầy với vốn vay có thể làm cạn tiền nhanh. Nhiều chủ điểm lâu năm có nguyên tắc riêng: chỉ trữ một phần nhỏ, phần lớn mua tới đâu bán tới đó, ăn chênh lệch nhỏ mà quay vòng nhanh.
Cũng nên tách bạch tiền của điểm thu mua với tiền chi tiêu gia đình. Ở nhiều hộ kinh doanh trong vùng, tiền bán mủ, tiền thu mua, tiền chợ búa nằm chung một ngăn kéo, đến khi cần trả nợ ngân hàng mới phát hiện vốn đã bị rút dần cho việc nhà. Một tài khoản riêng cho điểm thu mua, mọi khoản mua bán đi qua đó, vừa giúp biết lãi lỗ thật vừa có lịch sử giao dịch để chứng minh với ngân hàng khi xin nâng hạn mức vay mùa sau.
Sổ sách và kho: biết mình lãi lỗ theo từng ngày
Một điểm thu mua chạy tốt nhìn bên ngoài chỉ là cân, sân và tiền mặt, nhưng bên trong là một cuốn sổ được ghi đều tay. Mỗi ngày cần biết: mua vào bao nhiêu ký, giá bình quân bao nhiêu, đã bán ra bao nhiêu, còn tồn bao nhiêu trong kho, tiền mặt còn bao nhiêu, ai đang nợ mình và mình đang nợ ai. Thiếu một trong những con số đó thì không thể biết điểm đang lãi thật hay chỉ thấy tiền quay vòng.
Với hàng khô như điều, tiêu, phải tính cả hao hụt. Hạt mua vào còn ẩm sẽ nhẹ đi khi phơi thêm; tiêu trữ lâu cũng hao. Ví dụ giả định: mua vào một tấn điều thô có độ ẩm cao hơn mức bên mua lại chấp nhận, sau khi phơi lại chỉ còn chín trăm bảy mươi ký, thì giá vốn thật trên mỗi ký đã cao hơn giá mua ghi trên phiếu. Ai không tính phần này thường tưởng lãi mà cuối mùa vẫn hụt vốn.
Kho nên chia ô theo ngày mua hoặc theo mức chất lượng, ghi thẻ cho từng lô để khi bên mua lại kiểm, phát hiện lô kém thì biết mua của ai, mua hôm nào. Ngày nay nhiều chủ điểm ở Phú Riềng ghi trên điện thoại hoặc phần mềm bán hàng đơn giản, in phiếu ngay tại cân; dù ghi bằng cách gì, điều cốt yếu là ghi ngay lúc mua, không dồn tới tối mới nhớ lại. Sổ sách đầy đủ còn là thứ đầu tiên cơ quan thuế và ngân hàng hỏi khi cần làm việc với điểm thu mua.
Những sai lầm hay gặp của điểm thu mua mới
Tổng hợp từ cách các điểm thu mua lâu năm trong vùng hay nhắc nhau:
- Đẩy giá mua cao hơn hẳn mặt bằng để giành khách, rồi không trụ nổi khi bên mua lại siết chất lượng.
- Mua hàng ẩm, hàng lẫn tạp vì nể người quen, rồi bị trả giá khi giao cho nhà máy.
- Không ghi sổ, không có phiếu, đến cuối mùa không biết lãi hay lỗ, không đủ chứng từ khi cơ quan thuế hỏi.
- Ứng tiền trước cho nhà vườn mà không có giấy biên nhận, tới mùa hàng lại chở đi bán chỗ khác.
- Để kho ẩm, chuột, mối phá bao trong mùa mưa.
- Phụ thuộc một bên mua duy nhất, bên đó ngừng nhận hàng là kẹt cả kho.
Phần lớn sai lầm trên không cần nhiều tiền để tránh, chỉ cần kỷ luật ghi chép và nguyên tắc rõ ràng ngay từ ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mở điểm thu mua hạt điều có cần thành lập công ty không?
Không bắt buộc. Điểm nhỏ có thể đăng ký hộ kinh doanh. Nhưng nếu bên mua lại là nhà máy, doanh nghiệp xuất khẩu cần hoá đơn đầu vào đầy đủ, thì lập công ty thường thuận tiện hơn. Nên hỏi bên mua lại về yêu cầu chứng từ trước khi chọn hình thức.
Cân thu mua có phải kiểm định không?
Cân dùng để mua bán, tính tiền thuộc nhóm phương tiện đo phải kiểm định theo quy định đo lường. Nên kiểm định đúng kỳ hạn, giữ giấy chứng nhận và tem, vừa đúng luật vừa là bằng chứng để nhà vườn tin. Đơn vị kiểm định và chu kỳ cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý đo lường của tỉnh.
Mua hàng của nông dân thì lấy chứng từ gì?
Nông dân tự trồng, tự bán thường không có hoá đơn. Doanh nghiệp thu mua lập bảng kê hàng hoá mua vào của người trực tiếp sản xuất theo mẫu của cơ quan thuế, ghi rõ tên, địa chỉ người bán, số lượng, giá. Cách lập và lưu bảng kê nên hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn để làm đúng.
Nên đặt điểm thu mua mặt tiền đường tỉnh hay trong thôn?
Mặt tiền ĐT741 hay ĐT753B dễ thấy, xe tải ra vào thuận, nhưng mặt bằng đắt và phải lo chỗ đậu xe, an toàn giao thông. Trong thôn rẻ hơn, gần vườn, hợp với mủ cao su và điều, nhưng cần đường đủ cứng cho mùa mưa. Nhiều người thuê thử một mùa trước khi đầu tư lâu dài.
Có nên ứng tiền trước cho nhà vườn để giữ mối không?
Ứng trước giúp giữ mối nhưng là khoản cho vay không có bảo đảm. Nếu làm, nên có giấy biên nhận ghi rõ số tiền, mặt hàng sẽ giao, thời hạn, và chỉ ứng trong mức chấp nhận mất được. Không nên ứng cho người mới quen hay ứng dồn nhiều mùa.
Mở vựa sầu riêng ở Phú Riềng khác gì điểm mua điều?
Sầu riêng là hàng tươi, giá trị cao trên mỗi ký, cần người biết cắt đúng độ chín, phân loại, đóng thùng và giao nhanh. Vựa thường làm việc với đầu mối đóng gói đi xa, có yêu cầu về mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc. Vốn quay nhanh hơn điều nhưng rủi ro hư hỏng cao hơn.