Tái canh là chặt bỏ vườn cao su đã hết tuổi khai thác rồi trồng lại cây mới trên cùng mảnh đất. Ở Phú Riềng, rất nhiều vườn hộ gia đình trồng vào khoảng cuối thập niên 1990 và thập niên 2000 đang tới hạn này. Quy trình thường đi qua năm chặng: cạo tận thu một thời gian, bán cây cho người mua gỗ, dọn gốc và xử lý đất, để đất nghỉ hoặc trồng cây phủ, rồi xuống giống mới.
Đây là quyết định lớn nhất của một đời vườn cao su, vì nó kéo theo khoảng sáu bảy năm không có mủ trước khi cây mới mở cạo. Bài này đi qua từng chặng theo cách người Phú Riềng đang làm, chỉ ra những chỗ hay bị thiệt nhất, và những câu cần hỏi trước khi ký giấy bán cây. Chuyện có nên giữ cao su hay đổi sang cây khác được bàn trong một bài riêng của danh mục; ở đây giả định gia đình đã chọn trồng lại cao su.
Khi nào vườn đã tới lúc tái canh
Không có một con số tuổi chung cho mọi vườn. Thông thường cây cao su cho mủ ổn định trong khoảng hai thập niên sau khi mở cạo, rồi sản lượng giảm dần. Nhưng vườn được cạo mỏng, giữ vỏ tốt có thể kéo dài thêm vài năm; ngược lại, vườn bị cạo sâu, cạo dày, kích thích quá tay thì xuống sức sớm hơn nhiều. Người Phú Riềng thường nhìn vào ba dấu hiệu thay vì đếm tuổi.
Dấu hiệu thứ nhất là mặt cạo. Khi cả hai mặt cạo phía dưới đã dùng hết, vỏ tái sinh mỏng và sần, người thợ phải cạo ngược lên cao hoặc cạo trên vỏ tái sinh lần hai, nghĩa là vườn đang đi vào giai đoạn cuối. Dấu hiệu thứ hai là mật độ: sau nhiều mùa mưa gió, cây gãy đổ, cây khô miệng cạo, cây chết rễ để lại khoảng trống, vườn thưa tới mức mỗi buổi cạo phải đi xa hơn mà thu được ít hơn. Dấu hiệu thứ ba là sổ sách: so lượng mủ của vài năm gần nhất trên cùng một phần cây, thấy giảm đều qua từng năm dù chăm bón không đổi.
Khi cả ba dấu hiệu cùng xuất hiện, tiếp tục cạo thường chỉ là kéo dài thời gian chứ không còn đem lại nhiều. Nhiều gia đình ở Long Hà, Bình Tân chọn thời điểm tái canh theo một lý do rất đời thường: con cái đã ra riêng, không còn ai cạo, thuê thợ thì phần chia cho thợ chiếm quá lớn so với lượng mủ của vườn già. Lúc ấy quyết định tái canh thực chất là quyết định về sức lao động của cả nhà.
Cạo tận thu: vắt nốt những năm cuối
Cạo tận thu là cách khai thác mạnh hơn bình thường trong một hai năm cuối trước khi chặt cây, vì không còn phải giữ vỏ cho tương lai. Người ta có thể mở thêm miệng cạo, cạo nhiều mặt cùng lúc, tăng nhịp cạo hoặc dùng thuốc kích thích mủ đậm hơn. Cây sẽ bị vắt kiệt, nhưng đổi lại có thêm một khoản thu trước khi vườn trống trong nhiều năm.
Có ba điều nên tính khi cạo tận thu. Thứ nhất, cạo tận thu kéo dài bao lâu phải khớp với kế hoạch bán cây và thời vụ trồng mới; cạo quá lâu sẽ lỡ mùa mưa, phải chờ thêm một năm nữa mới trồng được. Thứ hai, người thợ làm công chia phần cần được thoả thuận rõ về cách chia trong giai đoạn này, vì công cạo tăng mà sản lượng mỗi cây không còn cao. Thứ ba, nếu đã có người mua cây, nên hỏi họ có điều kiện gì về thời điểm ngưng cạo hay không, vì một số người mua gỗ muốn cây ngưng cạo một thời gian trước khi hạ.
Ở các đơn vị cao su nhà nước, cạo tận thu và thanh lý đi theo kế hoạch của công ty và quy định quản lý tài sản. Vườn hộ gia đình thì tự quyết, vì vậy càng cần ghi chép kỹ: bắt đầu cạo tận thu tháng nào, dự kiến ngưng tháng nào, phần cây nào làm trước, phần nào giữ lại cạo thêm. Một tờ giấy ghi kế hoạch đơn giản giúp cả nhà và người thợ tránh hiểu lầm.
Bán cây cho người mua gỗ: những điều cần thoả thuận trên giấy
Gỗ cao su thanh lý có người mua, chủ yếu là thương lái và các xưởng cưa xẻ, xưởng chế biến gỗ trong vùng Đông Nam Bộ. Thân cây được cưa xẻ, tẩm sấy để làm gỗ ghép, đồ nội thất, pallet; phần cành nhánh làm củi đốt cho lò sấy và lò rang. Ở Phú Riềng, cảnh xe tải chở những bó gỗ cao su trắng ngà chạy trên đường lô vào mùa khô là dấu hiệu một vùng vừa thanh lý.
Hình thức phổ biến với vườn hộ là bán cây đứng: người mua trả một khoản cho cả vườn hoặc tính theo số cây, rồi tự đưa thợ vào cưa, bốc, chở. Trang không nêu mức giá vì giá gỗ đổi theo thị trường, theo đường kính thân, mật độ và khoảng cách từ vườn ra đường lớn. Điều quan trọng hơn giá là những điều khoản đi kèm, vì đây là chỗ nhiều nhà vườn bị thiệt.
Trước khi đặt cọc, nên ghi rõ trên giấy: người mua có đào gốc hay chỉ cưa sát đất; ai dọn cành nhánh, lá, mùn cưa; thời hạn phải xong việc; trách nhiệm khi xe chở gỗ làm hư đường lô, hàng rào, vườn của nhà bên cạnh; cách thanh toán phần còn lại. Nếu người mua chỉ lấy thân to và để lại gốc, cành ngổn ngang, chủ vườn sẽ phải tự bỏ tiền dọn trước khi trồng mới, và khoản đó có khi không nhỏ. Hỏi thêm hàng xóm đã bán cho ai, người mua đó làm việc ra sao, là cách kiểm đơn giản mà hiệu quả ở các ấp nơi ai cũng biết nhau.
Dọn gốc và xử lý đất: chặng hay bị làm qua loa
Rễ cao su già ăn sâu và lan rộng. Nếu chỉ cưa thân rồi trồng ngay, những gốc rễ mục dưới đất là nơi nấm bệnh rễ trú ngụ, đặc biệt là bệnh nấm rễ trắng, thứ bệnh lây từ rễ cũ sang rễ cây non và làm cây chết dần từng khoảnh. Vì vậy các khuyến cáo kỹ thuật cho tái canh đều nhấn mạnh việc đào gốc, gom và loại bỏ càng nhiều rễ lớn càng tốt.
Ở Phú Riềng, việc dọn gốc thường được thuê máy đào và máy cày làm. Trình tự hay gặp là đào gốc, gom rễ lớn thành đống, cày sâu, phơi đất, rồi cày lần hai và bừa để lượm tiếp những đoạn rễ còn sót. Việc đốt đống gốc rễ cần tuân thủ quy định phòng cháy của địa phương và chọn thời điểm an toàn, nhất là giữa mùa khô khi vườn xung quanh dễ bắt lửa. Nhiều nơi bán phần gốc rễ làm củi thay vì đốt tại chỗ.
Sau khi dọn, nhiều hộ để đất nghỉ một mùa hoặc trồng cây họ đậu, cây phủ đất để cải tạo. Đất đỏ bazan ở Phú Riềng sau hai ba chục năm nuôi cao su thường bị chai ở lớp mặt, nghèo mùn ở những chỗ bị xói. Một mùa trồng đậu rồi cày vùi thân lá xuống giúp đất tơi hơn. Lấy mẫu đất đi phân tích trước khi bón lót là việc ít hộ làm nhưng đáng làm, vì nó cho biết đất đang thiếu gì thay vì bón theo thói quen.
Chọn giống và trồng lại
Giống cao su trồng ở Phú Riềng ba bốn chục năm trước khác nhiều so với giống hiện nay. Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam và các đơn vị trong ngành đã chọn tạo, khảo nghiệm nhiều dòng vô tính mới, phần lớn mang ký hiệu RRIV, được khuyến cáo theo từng vùng sinh thái. Tái canh là dịp để thay giống, nên hỏi cán bộ kỹ thuật hoặc đơn vị cao su gần nhất về các dòng đang được khuyến cáo cho vùng đất đỏ phía bắc Đông Nam Bộ, thay vì trồng lại giống cũ chỉ vì quen.
Cây giống nên mua ở nơi có nguồn gốc rõ ràng, có thể hỏi được dòng giống, vườn nhân. Cây con trong bầu, đã có một hai tầng lá ổn định, thường được ưa chuộng vì tỉ lệ sống cao hơn khi trồng đầu mùa mưa. Cây giống trôi nổi, không rõ dòng, có thể nhìn khoẻ lúc trồng nhưng phải chờ nhiều năm mới biết năng suất kém, và khi biết thì đã muộn.
Thời vụ trồng ở Phú Riềng gắn với mùa mưa, thường từ khi mưa đã đều đến giữa mùa, để cây non kịp bén rễ trước mùa khô đầu tiên. Mật độ, khoảng cách hàng, cách đào hố và bón lót nên theo hướng dẫn kỹ thuật hiện hành. Những năm kiến thiết cơ bản sau đó giống như khi trồng mới lần đầu, đã có bài riêng về trồng cao su tiểu điền trong danh mục này.
Lịch tái canh mẫu cho một vườn hộ
Bảng dưới là một lịch mẫu để hình dung trình tự, giả định gia đình muốn trồng lại vào mùa mưa năm sau. Mốc thời gian thực tế tuỳ người mua gỗ, thời tiết và sức lao động của từng nhà.
| Thời điểm | Việc chính | Điều cần kiểm |
|---|---|---|
| Một đến hai năm trước | cạo tận thu, tìm hiểu người mua gỗ, hỏi giống | thoả thuận chia phần với thợ cạo, ghi kế hoạch |
| Đầu mùa khô | ngưng cạo, ký giấy bán cây, đặt cọc | điều khoản dọn cành, đào gốc, thời hạn, hư hại đường lô |
| Giữa mùa khô | hạ cây, chở gỗ, đào gốc, gom rễ | an toàn phòng cháy, ranh giới với vườn bên cạnh |
| Cuối mùa khô | cày sâu, phơi đất, cày lại, lấy mẫu đất | rễ sót, chỗ trũng đọng nước, chỗ xói |
| Đầu mùa mưa | đào hố, bón lót, xuống giống | nguồn gốc cây giống, độ ẩm đất khi trồng |
| Những năm sau | chăm cây kiến thiết cơ bản, trồng xen | tỉ lệ cây sống, trồng dặm, cây chết rễ |
Nhìn lịch sẽ thấy một điều: mùa khô là mùa bận nhất của tái canh, trái ngược với nhịp cạo mủ quen thuộc. Gia đình nào còn vườn khác đang cạo cần tính trước sức người cho cả hai việc chồng lên nhau.
Những chỗ nhà vườn hay bị thiệt
Bán cây vội vì cần tiền. Bán vào lúc nhiều vườn cùng thanh lý hoặc khi đang kẹt tiền thường ở thế yếu khi thương lượng. Có kế hoạch từ một hai năm trước giúp chủ động chọn người mua và thời điểm.
Giấy tờ bán cây sơ sài. Chỉ ghi số tiền mà không ghi việc dọn gốc, dọn cành, thời hạn, trách nhiệm hư hại là nguồn tranh chấp phổ biến nhất sau thanh lý.
Trồng ngay khi chưa dọn rễ. Tiết kiệm được một mùa nhưng có thể mất cả khoảnh cây non vì bệnh rễ vài năm sau. Trồng dặm nhiều lần còn tốn hơn làm kỹ từ đầu.
Mua giống rẻ, không rõ dòng. Khoản chênh tiền giống nhỏ so với hai chục năm khai thác sau đó. Giống kém không sửa được bằng phân bón.
Quên tính tiền sống trong sáu bảy năm chờ. Vườn tái canh không có mủ trong nhiều năm. Gia đình cần nguồn thu khác: vườn khác, trồng xen, làm thuê, buôn bán nhỏ. Không tính trước dễ phải bán bớt đất giữa chừng.
Câu hỏi thường gặp
Tái canh cao su mất bao lâu mới có mủ lại?
Tính từ khi trồng lại, vườn cao su thường cần khoảng sáu đến bảy năm kiến thiết cơ bản mới đủ tiêu chuẩn mở cạo, tuỳ giống, đất và mức chăm sóc. Cộng thêm thời gian thanh lý, dọn đất, gia đình nên chuẩn bị cho khoảng bảy tám năm không có thu nhập từ mủ trên mảnh đất đó.
Có bắt buộc phải đào gốc cao su trước khi trồng lại không?
Không có ai bắt buộc với vườn hộ, nhưng các khuyến cáo kỹ thuật đều khuyên đào gốc và gom rễ lớn vì rễ cũ là nơi trú của nấm bệnh rễ. Bỏ qua bước này có thể khiến cây non chết từng khoảnh vài năm sau, phải trồng dặm tốn kém hơn.
Gỗ cao su thanh lý ở Phú Riềng bán cho ai?
Thường bán cho thương lái và các xưởng cưa xẻ, chế biến gỗ trong vùng Đông Nam Bộ. Thân cây làm gỗ ghép, đồ nội thất, pallet; cành nhánh và gốc làm củi. Nên hỏi hàng xóm từng bán để biết người mua nào làm việc sòng phẳng trước khi đặt cọc.
Bán cây đứng cần ghi những gì trên giấy?
Ít nhất nên ghi: số tiền và cách thanh toán, có đào gốc hay không, ai dọn cành và lá, thời hạn hoàn thành, trách nhiệm khi làm hư đường lô hay vườn bên cạnh, xử lý khi chậm tiến độ. Hai bên ký và giữ mỗi người một bản.
Tái canh có nên trồng lại đúng giống cũ không?
Không nên mặc định như vậy. Giống mới do ngành cao su chọn tạo được khuyến cáo theo vùng và thường phù hợp hơn giống trồng từ vài chục năm trước. Hãy hỏi cán bộ kỹ thuật hoặc đơn vị cao su gần nhất về các dòng đang được khuyến cáo cho vùng Phú Riềng.
Vườn tái canh có trồng xen được không?
Được, trong vài năm đầu khi tán cao su chưa giao nhau. Người Phú Riềng hay trồng xen khoai mì, đậu, bắp, chuối, dứa để có thu nhập tạm. Cần giữ khoảng cách với hàng cao su và giảm dần cây trồng xen khi cây chính lớn.