Nếp sống của một gia đình công nhân cao su ở Phú Riềng được quyết định bởi giờ cạo mủ. Người cạo ra lô từ khi trời còn tối, làm xong phần cạo, chờ mủ chảy rồi trút mủ, về nhà vào khoảng trưa; buổi chiều ngủ bù, lo việc nhà, đưa đón con; tối đi ngủ sớm để nửa đêm hoặc rạng sáng lại dậy. Nhịp ấy kéo theo nhịp của cả nhà, cả xóm.
Bài viết không bàn kỹ thuật cạo hay chuyện lương thưởng, mà tả đời sống thường ngày quanh nghề: ai trông con khi bố mẹ đi lô, bữa cơm dọn lúc nào, xóm giềng giúp nhau ra sao, sinh hoạt tập thể của khu dân cư công nhân còn gì và đổi khác thế nào.
Với người mới chuyển về sống gần khu dân cư công nhân, giáo viên, cán bộ y tế, người buôn bán, hiểu nhịp này giúp làm việc, giao tiếp và kinh doanh thuận hơn: giờ nào nên gõ cửa, giờ nào nên giữ yên lặng, lúc nào chợ đông.
Một ngày bắt đầu từ lúc trời còn tối
Mủ cao su chảy tốt nhất khi trời mát, trước khi nắng lên, nên công nhân cạo đi làm rất sớm. Giờ xuất phát cụ thể tuỳ đơn vị, mùa và quy định an toàn của từng nơi, nhưng phần lớn ra lô từ nửa đêm về sáng. Trên các đường lô, những ánh đèn pin đội đầu chập chờn giữa hàng cây là hình ảnh quen thuộc với bất kỳ ai từng ở Phú Riềng.
Trước khi đi, người cạo ăn vội một gói xôi, tô mì, hay hộp cơm chuẩn bị từ tối. Nhiều nhà có cả vợ chồng cùng làm công nhân, nên việc chuẩn bị là của chung: ai dậy trước nấu nước, ai đổ xăng xe, ai kiểm tra đèn, dao, xô. Nhà có con nhỏ thì phải tính người trông trước đó.
Sau khi cạo xong phần cây được giao, người công nhân chờ mủ chảy, rồi đi trút mủ, mang về điểm tập kết. Khi về đến nhà thường đã gần trưa. Bữa cơm trưa vì thế là bữa chính, có khi là bữa đầu tiên cả nhà ngồi cùng nhau trong ngày.
Ai trông con khi bố mẹ đi lô
Câu hỏi lớn nhất của gia đình công nhân trẻ là trông con. Trẻ nhỏ không thể theo bố mẹ ra lô lúc nửa đêm, nên mỗi nhà một cách: ông bà ở cùng hoặc ở gần trông cháu; vợ chồng thay phiên, một người làm công nhân, một người làm việc khác ban ngày; gửi hàng xóm quen, nhất là nhà có người già ở nhà.
Nhiều gia đình đón ông bà từ quê vào ở cùng chính vì lý do này. Hình ảnh ông bà đưa cháu đi học, đón cháu về, cho cháu ăn sáng là cảnh thường ngày ở khu dân cư công nhân. Khi ông bà yếu hoặc về quê, việc trông con trở thành gánh nặng thật sự.
Trường mầm non trong vùng, nhất là các trường gắn với đơn vị cao su trước đây, thường nhận trẻ khá sớm và trả muộn để phù hợp giờ làm của phụ huynh. Gia đình mới chuyển về nên hỏi kỹ giờ nhận trả trẻ, chế độ bán trú, khoảng cách từ nhà đến trường trước khi chọn chỗ ở.
Buổi chiều: ngủ bù, việc nhà và vườn riêng
Sau bữa trưa, phần lớn công nhân cạo ngủ một giấc dài để bù cho đêm thức sớm. Khoảng đầu giờ chiều vì thế là lúc khu dân cư yên ắng nhất. Người buôn bán dạo, người đi thu tiền điện nước, người đến vận động, khảo sát nên tránh gõ cửa vào giờ này; tiếng loa rao hàng, tiếng nhạc lớn cũng dễ làm phiền.
Chiều muộn là lúc sinh hoạt trở lại: nấu cơm, giặt giũ, đón con, tưới cây. Nhiều gia đình công nhân có thêm một mảnh vườn nhỏ trồng điều, tiêu, cây ăn trái, rau, hoặc nuôi vài con gà, con heo. Thu nhập từ vườn riêng là phần đệm quan trọng khi lương công nhân không đủ hoặc khi mùa nghỉ cạo.
Cũng có người tranh thủ làm thêm: chạy xe ôm, buôn bán nhỏ, làm thợ hồ, phụ việc ở xưởng điều. Nhịp làm việc "hai ca" như vậy khiến người công nhân cao su ở Phú Riềng nổi tiếng chịu khó, nhưng cũng khiến thời gian nghỉ ngơi và chăm sóc sức khoẻ thường bị coi nhẹ.
Khu dân cư theo đội và xóm giềng công nhân
Dấu vết của tổ chức nông trường còn rõ trong cách bố trí khu dân cư. Nhiều xóm hình thành quanh các đội sản xuất cũ, nhà cửa nối nhau dọc đường lô, gần điểm tập kết mủ. Có nơi vẫn còn dãy nhà tập thể cũ, nay đã được các gia đình sửa sang, cơi nới thành nhà riêng.
Vì cùng làm một nghề, cùng giờ giấc, xóm công nhân có mối quan hệ rất gần. Người này biết nhà kia đi lô giờ nào, con học lớp mấy; ai ốm thì hàng xóm hỏi thăm, ai có hiếu hỉ thì cả xóm góp tay. Nhiều mối quan hệ kéo dài từ thời bố mẹ cùng đội đến đời con cũng làm cùng đơn vị.
Mặt trái là khi nghề cao su gặp khó, như giá mủ thấp hay vườn cây tái canh, cả xóm cùng khó một lúc. Những năm như vậy, người trẻ trong xóm đi làm khu công nghiệp xa nhiều hơn, xóm vắng thanh niên, chỉ còn người già và trẻ nhỏ.
Sinh hoạt tập thể: hội thao, văn nghệ, công đoàn
Từ thời nông trường, đời sống công nhân cao su gắn với sinh hoạt tập thể: họp đội, họp tổ công đoàn, hội thao, hội diễn văn nghệ, thi tay nghề cạo mủ. Những hoạt động này đến nay vẫn còn ở các đơn vị cao su, nhất là vào các dịp kỷ niệm như ngày 28/10 hay ngày thành lập đơn vị.
Bóng chuyền và bóng đá là hai môn được chơi nhiều nhất. Chiều tối, sân bóng chuyền đất đỏ hay sân bê tông ở khu dân cư thường có người chơi, người đứng xem. Các giải bóng chuyền của đơn vị, của xã kéo khá đông người cổ vũ, có khi là dịp hiếm hoi các xóm gặp nhau đông đủ.
Công đoàn và các đoàn thể còn lo thăm hỏi khi ốm đau, hiếu hỉ, hỗ trợ con công nhân học giỏi, công nhân khó khăn. Với gia đình công nhân, những việc ấy tuy nhỏ nhưng tạo cảm giác thuộc về một tập thể, điều mà người làm vườn tự do ít có.
Bữa ăn, chi tiêu và cái chợ theo giờ cạo
Giờ giấc cạo mủ quyết định cả cách ăn uống. Bữa sáng của người cạo thường là thứ mang theo được: xôi, bánh mì, cơm nắm, gói mì; bữa trưa sau khi về mới là bữa nấu nướng tử tế. Nhiều nhà nấu luôn phần cơm tối từ chiều để tối đi ngủ sớm. Ở những khu dân cư đông công nhân, các hàng ăn sáng mở rất sớm, có hàng bán từ lúc trời còn tối để kịp người đi lô ghé mua.
Chợ xã và các sạp nhỏ trong ấp cũng chạy theo nhịp đó. Buổi sáng chợ đông người già, người buôn bán; gần trưa đông người đi lô về tạt vào mua đồ nấu; chiều muộn lại có một đợt nữa. Người mở hàng tạp hoá, quán nước trong khu dân cư công nhân nên tính giờ mở cửa sớm hơn và nghỉ trưa muộn hơn so với ở thị trấn.
Chi tiêu của gia đình công nhân phụ thuộc vào kỳ lương và giá mủ. Nhiều nhà mua chịu ở tiệm tạp hoá quen, đến kỳ lương mới trả; tiền sắm sửa lớn như sửa nhà, mua xe thường tính vào dịp có thưởng cuối năm. Thói quen ghi sổ nợ ở tiệm quen vẫn còn phổ biến, dựa trên chữ tín giữa chủ tiệm và các gia đình trong xóm.
Những tuần nghỉ cạo khi cây thay lá
Mỗi năm vào mùa khô, cây cao su rụng lá và ra lá non. Trong thời gian này nhiều vườn ngưng cạo hoặc cạo nhẹ theo quy trình của từng đơn vị để cây hồi sức. Với gia đình công nhân, đó là quãng thời gian giờ giấc thay đổi hẳn: không phải dậy nửa đêm, có thời gian cho con cái, cho việc nhà và cho vườn riêng.
Quãng nghỉ cạo cũng là lúc các đơn vị tổ chức chăm sóc vườn cây, phát dọn, làm đường băng cản lửa, và là lúc nhiều gia đình về quê thăm họ hàng. Những năm Tết rơi đúng vào mùa thay lá, khu dân cư công nhân có một cái Tết dài và đông vui hơn hẳn các vùng làm nghề khác.
Ngược lại, nếu thu nhập chủ yếu tính theo sản lượng mủ thì những tuần nghỉ cạo cũng là những tuần thu nhập giảm. Gia đình nào có vườn điều, đến mùa nhặt hạt vào khoảng đầu năm, sẽ có thêm nguồn bù. Người đến cho vay, bán trả góp trong khu dân cư công nhân nên hiểu nhịp thu nhập theo mùa này để thoả thuận kỳ trả hợp lý.
An toàn khi đi lô ban đêm
Rủi ro thường được nhắc nhất với người cạo là đi xe máy trên đường lô, đường đất lúc trời tối. Mùa mưa đường trơn, có đoạn lầy; mùa khô bụi đỏ và ổ gà. Nhiều tai nạn nhỏ xảy ra khi người đi lô buồn ngủ, đi nhanh hoặc chở cồng kềnh thùng mủ trên xe. Kiểm tra đèn xe, đội mũ bảo hiểm, đi chậm ở các khúc cua trong lô là những nhắc nhở quen thuộc của tổ đội.
Trong lô còn có rắn, côn trùng, cây đổ khi có gió lớn. Người cạo thường đi theo nhóm hoặc ít nhất có người biết mình làm ở phần cây nào, mang theo điện thoại và đèn dự phòng. Khi trời có dông, sét, nhiều đơn vị quy định ngừng cạo để bảo đảm an toàn; nhà vườn thuê người cạo cũng nên áp dụng nguyên tắc tương tự.
Đối với gia đình, giờ người đi lô về là lúc yên tâm. Hàng xóm trong xóm công nhân hay để ý nhau: thấy nhà bên chưa có người về đúng giờ thường hỏi han, gọi điện. Thói quen nhỏ này là một phần lý do khiến khu dân cư công nhân giữ được sự gắn bó qua nhiều thế hệ.
Những thay đổi của thế hệ công nhân mới
Ít người trẻ theo nghề hơn. Nhiều con em công nhân chọn đi học, làm khu công nghiệp, làm dịch vụ thay vì cạo mủ. Lý do thường được nhắc là giờ làm đêm vất vả và thu nhập phụ thuộc giá mủ.
Cạo mủ theo hợp đồng, theo hộ nhiều hơn. Bên cạnh công nhân của các công ty, có nhiều người cạo thuê cho vườn tiểu điền, ăn chia theo sản lượng. Nếp sinh hoạt tập thể ở nhóm này mờ nhạt hơn.
Nhà cửa và tiện nghi khá hơn. Nhà tập thể cũ được thay bằng nhà xây; xe máy, điện thoại, internet phổ biến. Giờ giấc vẫn theo cạo mủ, nhưng thời gian rảnh dành cho điện thoại nhiều hơn cho sân bóng.
Quan tâm đến sức khoẻ hơn. Đi làm đêm, đi xe trên đường lô tối, tiếp xúc hoá chất kích thích mủ là những rủi ro nghề nghiệp. Thế hệ mới chú ý hơn đến khám sức khoẻ định kỳ, bảo hộ lao động và an toàn giao thông khi đi lô.
Câu hỏi thường gặp
Công nhân cao su ở Phú Riềng thường đi làm lúc mấy giờ?
Thường từ nửa đêm đến rạng sáng, tuỳ đơn vị, mùa trong năm và quy định an toàn của từng nơi. Mủ chảy tốt khi trời mát nên người cạo đi sớm, làm xong và về nhà vào khoảng trưa.
Có nên ghé nhà công nhân cao su vào đầu giờ chiều không?
Nên tránh. Đầu giờ chiều là lúc nhiều công nhân ngủ bù sau ca làm từ nửa đêm. Nếu có việc, nên hẹn vào chiều muộn hoặc gọi trước, và hạn chế loa, nhạc lớn trong khu dân cư vào giờ này.
Trường mầm non ở Phú Riềng có nhận trẻ sớm không?
Nhiều trường trong vùng có giờ nhận và trả trẻ phù hợp với gia đình công nhân, nhưng mỗi trường một khác. Phụ huynh nên hỏi trực tiếp nhà trường về giờ giấc, bán trú và các khoản thu trước khi đăng ký.
Ngoài lương, công nhân cao su có nguồn thu nào khác?
Nhiều gia đình có vườn riêng trồng điều, tiêu, cây ăn trái, chăn nuôi nhỏ, hoặc làm thêm buổi chiều như buôn bán, chạy xe, làm thợ. Mức thu nhập cụ thể khác nhau nhiều giữa các hộ và theo giá nông sản từng năm.
Khu dân cư công nhân cao su có an toàn không?
Nhìn chung là khu dân cư đông, hàng xóm biết nhau, nên khá yên ổn. Rủi ro chính là giao thông trên đường lô tối, mất trộm mủ hay tài sản lặt vặt. Người mới đến nên làm quen hàng xóm, tham gia tổ dân cư và giữ đèn chiếu sáng trước nhà.
Con em công nhân có được hỗ trợ học tập không?
Các đơn vị cao su, công đoàn, hội khuyến học xã và dòng họ thường có học bổng, phần thưởng cho học sinh giỏi, học sinh khó khăn vào dịp khai giảng hoặc cuối năm học. Thông tin cụ thể nên hỏi công đoàn đơn vị và nhà trường.