Lập xưởng chế biến hạt điều ở Phú Riềng: mặt bằng, môi trường, phòng cháy và lao động

Lập một xưởng chế biến hạt điều ở Phú Riềng không chỉ là mua máy hấp, máy cắt, máy bóc vỏ lụa. Phần quyết định sống còn thường nằm ở những thứ ít ai nói khi chào máy: chỗ đặt xưởng có hợp quy hoạch không, khói và vỏ điều xử lý ra sao, kho có an toàn cháy không, lao động có giữ được qua mùa không, và bán nhân cho ai.

Theo danh bạ, chế biến và bảo quản hạt điều là một trong hai mã ngành đông nhất trên địa bàn, với cụm xưởng dày ở phía Bình Tân, xã Phú Riềng và Long Hà. Bài này viết cho người đang tính mở xưởng hoặc mở rộng xưởng gia đình; còn quy trình kỹ thuật từ hạt thô tới nhân trắng đã có bài riêng trong mục điều, tiêu và nông sản.

Gia công một công đoạn hay làm trọn quy trình

Ở vùng điều Bình Phước cũ, nhiều xưởng nhỏ không làm trọn từ hạt thô tới nhân đóng thùng mà nhận gia công một vài công đoạn cho nhà máy lớn: hấp và cắt tách vỏ cứng, hoặc bóc vỏ lụa, hoặc phân loại nhân. Nhà máy giao nguyên liệu, xưởng trả thành phẩm theo định mức, nhận tiền công. Cách này cần ít vốn lưu động vì không phải mua hạt thô, nhưng lời mỏng và phụ thuộc vào đơn hàng của một vài khách.

Làm trọn quy trình thì phải tự mua hạt thô, tức phải ôm vốn mùa vụ như một điểm thu mua lớn, rồi lo sấy, phân loại, đóng gói, tìm khách mua nhân. Lời trên mỗi tấn có thể cao hơn, nhưng rủi ro về giá nguyên liệu, chất lượng hạt và thanh toán cũng lớn hơn nhiều. Đơn hàng nhân điều xuất khẩu còn đòi hỏi các chứng nhận về an toàn thực phẩm mà xưởng nhỏ khó đáp ứng ngay.

Người mới thường bắt đầu bằng gia công để học nghề, xây đội thợ, rồi mới tính làm trọn. Dù chọn hướng nào, nên có hợp đồng gia công rõ ràng về định mức hao hụt, tiêu chuẩn nhân, thời hạn trả tiền công.

Một lựa chọn trung gian là làm trọn quy trình nhưng chỉ với lượng hạt thô vừa sức vốn, phần công suất còn dư thì nhận gia công. Cách này giúp máy móc và thợ có việc đều hơn, đồng thời cho chủ xưởng thời gian học cách mua nguyên liệu, kiểm chất lượng và tìm khách. Điều cần tránh là vay nặng để mua máy công suất lớn ngay từ đầu trong khi chưa có đơn hàng ổn định; máy nằm im nửa năm là chi phí khấu hao, lãi vay vẫn chạy.

Chọn đất đặt xưởng: hỏi quy hoạch trước khi đặt cọc

Mục đích sử dụng đất. Đất vườn, đất trồng cây lâu năm ở Phú Riềng không mặc nhiên được dựng xưởng. Phải xem đất có được phép làm cơ sở sản xuất không, có phải chuyển mục đích không. Hỏi bộ phận địa chính của xã và xem quy hoạch sử dụng đất trước khi đặt cọc.

Khoảng cách với khu dân cư. Xưởng điều có khói lò hấp, mùi dầu vỏ, tiếng máy, xe ra vào. Đặt sát nhà dân là mầm mống khiếu nại. Các xưởng ở đây thường chọn đất dọc đường liên thôn, lùi vào trong, có vườn cây làm vùng đệm.

Điện ba pha và nước. Máy cắt, máy sấy, máy bóc lụa cần điện ổn định. Hỏi ngành điện về khả năng kéo điện ba pha, trạm biến áp trước khi mua máy. Nước dùng cho sinh hoạt công nhân và vệ sinh nhà xưởng; vùng có hệ thống cấp nước tập trung khác vùng phải khoan giếng.

Đường cho xe tải. Xe chở hạt thô và nhân thành phẩm cần đường cứng quanh năm. Đường liên thôn Phước Hòa – Phước Tân hay các nhánh ra ĐT741 là ví dụ trục mà nhiều xưởng chọn vì xe vào được.

Môi trường: khói, vỏ điều và nước thải

Vỏ cứng hạt điều chứa một loại dầu ăn mòn, gây bỏng da khi tiếp xúc, và khi đốt thì khói rất nặng mùi. Trước đây nhiều xưởng dùng chính vỏ điều làm chất đốt cho lò hấp, gây khói đen ảnh hưởng cả xóm. Ngày nay, vỏ điều thường được bán cho cơ sở ép dầu vỏ hạt điều, làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác; phần bã sau ép có thể làm chất đốt trong lò có xử lý khói. Danh bạ trên địa bàn cũng có cơ sở chuyên sản xuất dầu điều và nhiên liệu từ phụ phẩm.

Theo pháp luật bảo vệ môi trường hiện hành, cơ sở sản xuất tuỳ quy mô và loại hình phải có giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường với cơ quan có thẩm quyền. Xưởng chế biến nông sản phát sinh khí thải lò hơi, chất thải rắn, nước thải sinh hoạt; quy mô càng lớn thì yêu cầu càng chặt. Không nên tự suy đoán mình được miễn; hỏi cơ quan môi trường của tỉnh hoặc đơn vị tư vấn có chuyên môn.

Một xưởng làm tốt việc này không chỉ tránh bị xử phạt mà còn giữ được quan hệ với hàng xóm, điều rất đáng giá ở những thôn mà ai cũng quen ai. Nhiều cuộc khiếu nại về khói, mùi xưởng điều bắt đầu từ chuyện nhỏ như đốt vỏ ban đêm hay để xe tải nổ máy chờ hàng trước cổng nhà người khác; xử lý sớm, nói chuyện thẳng với hàng xóm thường đỡ tốn kém hơn nhiều so với để sự việc lên tới chính quyền.

Phòng cháy và an toàn lao động

Kho hạt điều, bao tải, vỏ điều, dầu vỏ, lò sấy là những thứ dễ cháy đặt cạnh nhau. Một vụ cháy xưởng điều có thể thiêu rụi cả mùa vốn. Vì thế cơ sở sản xuất thuộc diện quản lý phòng cháy phải thực hiện các thủ tục theo quy định: thiết kế, nghiệm thu hoặc phương án chữa cháy tuỳ quy mô, trang bị phương tiện, huấn luyện người lao động. Mức yêu cầu cụ thể nên hỏi lực lượng phòng cháy chữa cháy của tỉnh trước khi xây.

Về an toàn lao động, những nguy cơ chính trong xưởng điều là bỏng dầu vỏ khi cắt tách, bụi khi bóc lụa, tai nạn với máy cắt, nhiệt và hơi nước ở khu hấp. Găng tay chịu dầu, khẩu trang, che chắn bộ phận chuyển động của máy, thông gió nhà xưởng là những việc cơ bản. Người vận hành lò hơi, thiết bị chịu áp lực phải được huấn luyện và thiết bị phải được kiểm định theo quy định.

Đừng coi nhẹ chuyện này vì phần lớn thợ là người quen trong thôn: chính vì quen nên một tai nạn càng để lại hậu quả nặng nề cho cả hai bên.

An toàn thực phẩm và giấy tờ hay được hỏi

Hạt điều nhân là thực phẩm, nên xưởng chế biến phải tính tới yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm. Bảng dưới liệt kê các nhóm giấy tờ thường được khách hàng và cơ quan quản lý hỏi; loại cụ thể tuỳ quy mô và thị trường:

Xưởng gia công nhỏ thường được nhà máy đặt hàng yêu cầu tối thiểu về vệ sinh nhà xưởng và sức khoẻ công nhân; xưởng làm trọn để bán thẳng cho nhà xuất khẩu thì phải chuẩn bị đầy đủ hơn nhiều.

Lao động: giữ thợ qua mùa

Công việc trong xưởng điều, nhất là bóc vỏ lụa, phân loại, phần lớn do phụ nữ trong các thôn đảm nhận, làm theo sản phẩm hoặc theo ngày. Thợ giỏi tay nhanh, nhặt sạch, ít làm vỡ nhân là tài sản của xưởng. Nhưng vào mùa điều, mùa cạo mủ hay mùa sầu riêng, nhiều người phải về lo vườn nhà hoặc đi làm thuê nơi trả cao hơn, xưởng hụt người đúng lúc nhiều hàng.

Những xưởng giữ thợ tốt thường có vài điểm chung: trả công đúng hẹn, cách tính sản phẩm rõ ràng, giờ làm linh hoạt cho người có con nhỏ, chỗ làm thoáng, có nước uống, chỗ nghỉ trưa. Ký hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm xã hội theo quy định cũng là điều người lao động ngày càng quan tâm, nhất là khi các khu công nghiệp quanh Đồng Xoài, Chơn Thành cạnh tranh tuyển người.

Bài riêng trong mục này bàn kỹ hơn chuyện tuyển và giữ lao động địa phương ở Phú Riềng.

Đầu ra và chất lượng nhân: điều quyết định giá bán

Giá nhân điều không tính chung một mức mà theo từng cấp: nhân nguyên trắng, nhân vàng, nhân vỡ đôi, vỡ nhỏ, mỗi cấp lại chia theo cỡ hạt. Cùng một tấn hạt thô, xưởng nào cho tỷ lệ nhân nguyên cao, ít vỡ, màu đẹp thì bán được nhiều tiền hơn hẳn. Tỷ lệ ấy phụ thuộc vào chất lượng hạt thô đầu vào, độ ẩm khi hấp, tay nghề người vận hành máy cắt và thợ bóc lụa. Vì vậy, quản lý chất lượng ở xưởng điều bắt đầu ngay từ lúc mua nguyên liệu: cắt mẫu, đếm hạt, đo độ ẩm, ghi lại cho từng lô.

Về khách hàng, xưởng ở Phú Riềng thường đi theo một trong ba hướng: bán nhân cho nhà xuất khẩu trong vùng Đông Nam Bộ, làm gia công cho họ, hoặc bán cho các cơ sở rang muối, làm bánh kẹo, bán đặc sản trong nước. Hướng cuối cho phép bán lượng nhỏ, giá tốt hơn ở những cấp nhân mà xuất khẩu chê, nhưng cần làm bao bì, nhãn hàng hoá đúng quy định nếu bán thành phẩm đóng gói.

Dù bán cho ai, mẫu lưu của từng lô hàng, phiếu kiểm và biên bản giao nhận là thứ giúp xưởng tự bảo vệ khi bị khiếu nại chất lượng. Những tranh chấp kiểu “hàng giao tới bị mốc”, “nhân không đúng cấp” thường được giải quyết nhanh nếu hai bên có mẫu lưu niêm phong và tiêu chuẩn ghi rõ trong hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

Mở xưởng điều nhỏ cần bao nhiêu vốn?

Không có con số chung. Vốn tuỳ gia công hay làm trọn, quy mô máy, có sẵn đất hay phải thuê, nhà xưởng mới hay cải tạo. Làm trọn quy trình còn cần vốn lưu động lớn để mua hạt thô trong mùa. Nên lập bảng dự toán từng khoản và hỏi vài xưởng đang chạy để so sánh, thay vì tin con số chào hàng của bên bán máy.

Dựng xưởng trên đất vườn nhà có được không?

Không mặc nhiên được. Đất trồng cây lâu năm muốn làm cơ sở sản xuất thường phải đúng quy hoạch và làm thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất. Hỏi bộ phận địa chính của xã nơi có đất và xem quy hoạch sử dụng đất trước khi xây, tránh bị buộc tháo dỡ sau này.

Vỏ hạt điều nên xử lý thế nào?

Vỏ cứng chứa dầu ăn mòn, không nên đổ bừa hay đốt lộ thiên. Cách phổ biến là bán cho cơ sở ép dầu vỏ hạt điều; bã sau ép dùng làm chất đốt trong lò có xử lý khói. Cách xử lý phải khớp với hồ sơ môi trường của xưởng, nên hỏi cơ quan môi trường khi lập hồ sơ.

Xưởng gia công có cần giấy chứng nhận an toàn thực phẩm không?

Hạt điều nhân là thực phẩm nên cơ sở chế biến, kể cả gia công, thuộc diện phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm. Loại giấy tờ cụ thể phụ thuộc quy mô và quy định hiện hành; nhà máy đặt gia công cũng thường có yêu cầu riêng. Hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh để biết chính xác.

Có nên mua máy bóc vỏ lụa tự động thay cho người làm không?

Máy giúp giảm phụ thuộc lao động mùa vụ, nhưng tỷ lệ vỡ nhân, chi phí điện, bảo trì và vốn đầu tư phải tính kỹ. Nhiều xưởng kết hợp máy cho phần lớn khối lượng với thợ tay để làm sạch và phân loại. Nên xem máy chạy thật ở xưởng khác, hỏi về tỷ lệ hao hụt trước khi mua.

Xưởng điều ở Phú Riềng bán nhân cho ai?

Thường là nhà máy, doanh nghiệp xuất khẩu nhân điều trong vùng Đông Nam Bộ, các công ty chế biến sâu làm điều rang muối, hoặc cơ sở bán lẻ đặc sản. Bán cho nhà xuất khẩu cần chất lượng đồng đều và chứng từ đầy đủ. Không nên phụ thuộc một khách duy nhất.