Phú Riềng là vùng đất mới khai phá trong thế kỷ hai mươi, nên ở đây gần như không có đình làng cổ hay chùa trăm năm như ở đồng bằng. Nơi thờ tự của vùng mọc lên theo từng lớp dân cư: người phu cao su lập bàn thờ trong làng công nhân, người đi kinh tế mới dựng chùa nhỏ, giáo dân lập nhà thờ, các dòng họ lập nhà thờ họ, và dọc các lô cao su rải rác những miếu nhỏ mà người đi lô vẫn thắp nhang.
Bài viết tả những nơi ấy như một phần đời sống văn hoá của bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung: chúng ra đời thế nào, gắn với cộng đồng nào, giữ vai trò gì trong sinh hoạt hằng ngày, và người mới đến nên cư xử ra sao khi ghé thăm. Bài không bàn giáo lý của bất kỳ đạo nào.
Trang không liệt kê tên từng cơ sở vì danh sách thay đổi theo thời gian và cần được kiểm với chính quyền xã hoặc chính các cơ sở. Người cần tìm một nơi cụ thể nên hỏi hàng xóm, trưởng ấp, hoặc tìm trên bản đồ số rồi kiểm lại tại chỗ.
Vì sao Phú Riềng ít đình làng cổ
Ở đồng bằng Bắc Bộ hay miền Tây, đình làng là trung tâm của một cộng đồng đã định cư hàng trăm năm, thờ thành hoàng, có hương ước, có lễ kỳ yên hằng năm. Phú Riềng không đi theo con đường đó. Trước khi có đồn điền, vùng đất này là rừng và các sóc của đồng bào S'tiêng, với lối sống và cách thờ cúng riêng, không có đình.
Khi đồn điền cao su mở ra từ thập niên 1920, người Kinh đến đây là phu làm thuê theo hợp đồng, sống trong làng công nhân do chủ đồn điền dựng, không có đất riêng, không có làng xã theo nghĩa truyền thống. Họ mang theo phong tục thờ tổ tiên trong từng gia đình, nhưng không có điều kiện dựng đình chung như làng gốc.
Sau năm 1975 và nhất là từ thập niên 1990, dân cư đông lên, đời sống ổn định hơn, các cơ sở thờ tự mới lần lượt hình thành. Vì thế hầu hết chùa, nhà thờ, nhà thờ họ trong vùng đều còn khá mới, nhiều nơi được xây dựng lại hay mở rộng trong vài chục năm gần đây. Người tìm kiến trúc cổ sẽ không thấy nhiều; người muốn hiểu cách một cộng đồng nhập cư tự dựng nếp sinh hoạt chung thì lại có nhiều điều để quan sát.
Chùa và sinh hoạt của Phật tử trong vùng
Chùa ở Phú Riềng phần lớn là chùa nhỏ và vừa, có chùa khởi đầu chỉ là một am thờ trong vườn nhà của một gia đình, sau được bà con góp công góp của mở rộng. Kiến trúc thường giản dị: chánh điện mái ngói, sân rộng trồng cây, nhà khách, nhà bếp phục vụ các ngày lễ. Một số nơi có kiến trúc khang trang hơn nhờ công đức của Phật tử ở xa.
Ngày rằm, mùng Một là lúc chùa đông người nhất, chủ yếu là các bà, các cô đứng tuổi. Vì nhiều người cạo mủ từ nửa đêm đến trưa, các buổi tụng niệm đông thường rơi vào chiều tối. Các dịp lớn như rằm tháng Giêng, Phật đản, Vu lan thu hút cả những gia đình ít đi chùa ngày thường; Vu lan có nghi thức cài hoa hồng lên áo quen thuộc.
Ngoài lễ bái, chùa còn là nơi tổ chức nấu cơm chay, phát quà cho hộ khó khăn, trao học bổng, có nơi mở lớp sinh hoạt cho thiếu nhi vào dịp hè. Với những gia đình lập nghiệp xa quê, ngôi chùa trong xã còn là chỗ gửi tro cốt, đặt bài vị người thân đã mất, một chức năng mà ở quê gốc do nhà thờ họ hay nghĩa trang làng đảm nhận.
Nhà thờ Công giáo và đời sống giáo xứ
Công giáo có mặt ở vùng Phú Riềng từ khá sớm và đông lên theo các đợt di dân, đặc biệt là người Công giáo gốc Bắc và gốc miền Trung đến làm công nhân, lập nghiệp. Nhiều giáo xứ trong vùng hình thành quanh một nhóm gia đình cùng quê, cùng đến một thời điểm, rồi dần dần mở rộng. Nhà thờ thường là công trình cao nhất trong khu dân cư, dễ nhận ra từ xa.
Đời sống giáo xứ có nhịp riêng: thánh lễ sáng sớm và chiều tối các ngày trong tuần, thánh lễ Chúa nhật đông người, các hội đoàn như hội mân côi, ca đoàn, thiếu nhi thánh thể sinh hoạt đều đặn. Giờ lễ sáng sớm ở nhiều nơi được bố trí để công nhân có thể dự trước hoặc sau giờ cạo, cho thấy nếp sinh hoạt cộng đồng ở đây thích nghi với nghề cao su ra sao.
Dịp Giáng sinh, các xứ đạo trang trí hang đá, đèn ông sao, nhiều người không theo đạo cũng đến xem. Dịp lễ lớn, giáo xứ hay tổ chức văn nghệ, thăm hỏi người già neo đơn, người bệnh. Cộng đồng giáo dân thường gắn bó chặt chẽ, giúp nhau trong việc hiếu hỉ, làm nhà, mùa vụ, tương tự như xóm đồng hương nhưng có thêm sinh hoạt chung hằng tuần.
Các cộng đồng tín ngưỡng khác trong vùng
Bên cạnh chùa và nhà thờ Công giáo, trong vùng còn có các nhóm tín đồ Tin Lành, trong đó có một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, sinh hoạt tại các điểm nhóm hoặc nhà nguyện. Hình thức sinh hoạt thường là nhóm họp cuối tuần, hát thánh ca, học tập; nhiều gia đình đồng bào theo đạo đồng thời vẫn giữ một số nét văn hoá truyền thống như tiếng nói, nghề dệt, cồng chiêng trong dịp lễ hội cộng đồng.
Một số cộng đồng đồng bào khác vẫn giữ tín ngưỡng truyền thống gắn với rừng, rẫy, lúa và vòng đời con người, thể hiện qua các lễ như mừng lúa mới. Các lễ này do gia đình hay sóc tự tổ chức, không có cơ sở thờ tự cố định như chùa hay nhà thờ. Người ngoài chỉ nên tham dự khi được mời và đi cùng người quen trong cộng đồng.
Các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn đều sinh hoạt theo quy định của pháp luật hiện hành. Đối với người mới đến, điều đáng nhớ là trong cùng một ấp có thể có nhiều nhà theo các đạo khác nhau, và đa số vẫn sống cạnh nhau, giúp nhau rất bình thường. Tôn trọng niềm tin của hàng xóm, không bàn tán, so sánh là cách sống chung được mọi người quý.
Nhà thờ họ, bàn thờ gia tiên và miếu nhỏ ven lô
Với người Kinh ở Phú Riềng, nơi thờ tự gần gũi nhất vẫn là bàn thờ gia tiên trong mỗi nhà. Nhà gốc Bắc thường đặt bàn thờ ở gian giữa, có bát hương, ảnh ông bà, cha mẹ; nhà gốc Trung, gốc Nam có thêm bàn thờ ông Địa, ông Thần Tài ở góc nhà hay trước cửa hàng. Những dòng họ đông người, đã sang đời thứ ba, thứ tư trên đất mới, có nơi dựng nhà thờ họ riêng để họp mặt ngày giỗ tổ.
Dọc đường lô, đầu các con đường đất, dưới gốc cây lớn, đôi khi có những miếu nhỏ bằng gạch hay tôn, cao chừng ngang ngực. Có miếu thờ thổ địa, có miếu dựng ở nơi từng xảy ra tai nạn, có miếu không ai còn nhớ ai lập. Người đi lô, người làm vườn quanh đó thỉnh thoảng thắp nén nhang, đặt chén nước. Đó là một nét tín ngưỡng dân gian quen thuộc của nông thôn Nam Bộ, ở Phú Riềng gắn với hình ảnh lô cao su.
Những miếu nhỏ này không có người trông coi chính thức, nhưng được bà con giữ gìn. Người đi ngang không cần làm gì, chỉ cần không xả rác, không leo trèo, không đụng chạm đồ thờ. Nếu mua đất có miếu cũ trên đó, nên hỏi hàng xóm, người cao tuổi về nguồn gốc trước khi tính việc di dời, và làm việc này một cách chu đáo để tránh mất lòng xóm giềng.
Nơi thờ tự cũng là chỗ sinh hoạt cộng đồng
Ở một vùng nông thôn mà nhà văn hoá ấp không phải lúc nào cũng hoạt động thường xuyên, chùa và nhà thờ thường là nơi tụ họp đông nhất trong tuần. Người ta gặp nhau sau buổi lễ, hỏi chuyện mùa vụ, giá điều, chuyện học hành của con cái. Nhiều thông tin về việc làm thuê, mua bán đất, người cần giúp đỡ được truyền đi từ những cuộc gặp như vậy.
Các hoạt động từ thiện của chùa, nhà thờ có ý nghĩa thiết thực: cơm chay, gạo cho hộ nghèo, quà Trung thu cho trẻ em, học bổng, thăm người bệnh ở bệnh viện tuyến trên. Những dịp thiên tai, dịch bệnh, các cơ sở này thường là nơi quyên góp và phân phát nhanh nhất vì nắm rõ hoàn cảnh từng gia đình trong cộng đồng.
Với người làm công tác xã hội, y tế, giáo dục mới về địa bàn, kết nối với các cơ sở thờ tự là cách tiếp cận cộng đồng hiệu quả, miễn là tôn trọng sinh hoạt riêng của họ và làm qua đúng người phụ trách. Với người kinh doanh, nên tránh quảng cáo, rao bán trong khuôn viên và giờ lễ.
Nhiều cơ sở thờ tự trong vùng còn đứng ra tổ chức các buổi khám bệnh, phát thuốc miễn phí do nhóm thiện nguyện từ thành phố về, hoặc làm điểm tập kết hàng cứu trợ. Những hoạt động như vậy thường được báo qua loa của ấp, nhóm Zalo của xóm và qua lời nhắn sau buổi lễ, nên người mới đến nên hỏi hàng xóm cách nhận thông tin.
Phép lịch sự khi ghé chùa, nhà thờ ở Phú Riềng
Ăn mặc kín đáo. Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối; tránh đồ đi làm vườn lấm lem bụi đỏ nếu có thể. Ở chùa, cởi giày dép trước khi vào chánh điện theo cách mọi người đang làm.
Đến ngoài giờ lễ nếu chỉ tham quan. Trong giờ tụng niệm hay thánh lễ, người không dự lễ nên đứng ngoài, giữ yên lặng, không chụp ảnh bằng đèn flash và không đi lại giữa lối.
Hỏi trước khi chụp ảnh người. Chụp cảnh quan thì thường không sao, nhưng chụp cận mặt người đang lễ, nhà tu hành hay trẻ em thì nên xin phép.
Công đức tuỳ tâm, đúng chỗ. Nếu muốn đóng góp, bỏ vào hòm công đức hoặc gửi ban quản lý, không nhét tiền vào tượng hay đồ thờ. Không ai bắt buộc khách phải góp.
Không bàn chuyện so sánh niềm tin. Hỏi để hiểu thì được đón tiếp vui vẻ; tranh luận đúng sai giữa các đạo dễ gây mất lòng, nhất là ở nơi hàng xóm theo nhiều đạo khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phú Riềng có đình làng cổ không?
Hầu như không. Phú Riềng là vùng đất mới khai phá từ thời đồn điền cao su thế kỷ hai mươi, cư dân người Kinh đến làm phu rồi lập nghiệp, nên không hình thành làng xã có đình như ở đồng bằng. Các cơ sở thờ tự hiện nay phần lớn còn khá mới.
Ở Phú Riềng có những đạo nào?
Trong vùng có người theo đạo Phật, Công giáo, Tin Lành và một số cộng đồng đồng bào giữ tín ngưỡng truyền thống, bên cạnh số đông gia đình thờ cúng tổ tiên. Các cộng đồng sống xen nhau trong cùng ấp và sinh hoạt theo quy định của pháp luật.
Muốn tìm chùa hoặc nhà thờ gần nơi ở thì hỏi ai?
Cách nhanh nhất là hỏi hàng xóm hoặc trưởng ấp, vì họ biết cơ sở nào gần, giờ lễ thế nào. Bản đồ số cũng có nhiều điểm được đánh dấu, nhưng nên kiểm lại tại chỗ vì thông tin trên mạng có thể cũ hoặc ghi sai.
Miếu nhỏ ven lô cao su là miếu gì?
Thường là miếu thờ thổ địa hoặc miếu dựng ở nơi từng có người mất vì tai nạn, do bà con quanh đó lập và giữ gìn. Đây là nét tín ngưỡng dân gian quen thuộc ở nông thôn Nam Bộ. Người đi ngang chỉ cần giữ gìn, không xả rác, không đụng chạm đồ thờ.
Người không theo đạo có thể dự lễ ở nhà thờ hoặc chùa không?
Được, nhiều người vẫn đến xem hoặc dự các dịp lễ lớn. Nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, đứng ở vị trí không cản trở người dự lễ và làm theo hướng dẫn của người phụ trách cơ sở.
Mua đất có miếu cũ thì nên xử lý thế nào?
Nên hỏi hàng xóm, người cao tuổi về nguồn gốc miếu, gặp trưởng ấp để được tư vấn. Nếu cần di dời, làm việc này chu đáo, có sự đồng thuận của bà con xung quanh, tránh tự ý phá bỏ gây mất lòng xóm giềng.