Ở Phú Riềng, khi vườn cao su tới tuổi thanh lý, không phải nhà nào cũng trồng lại cao su. Nhiều gia đình chuyển sang sầu riêng, hồ tiêu, điều, cà phê hoặc cây ăn trái. Không có cây nào tốt cho mọi nhà: mỗi hướng đòi một mức vốn, một nguồn nước, một sức lao động và một khả năng chịu rủi ro khác nhau. Câu hỏi đúng không phải là cây nào đang được giá, mà là gia đình mình gánh được loại rủi ro nào.
Bài này đặt các lựa chọn cạnh nhau từ góc nhìn của một hộ đang có vườn cao su già: đổi sang cây khác thì được gì, mất gì, cần chuẩn bị những gì. Kỹ thuật trồng chi tiết từng loại cây như điều, tiêu nằm ở danh mục nông sản của trang; ở đây chỉ bàn chuyện chọn hướng.
Vì sao nhiều nhà vườn Phú Riềng tính chuyện đổi cây
Lý do thứ nhất là giá mủ lên xuống theo những chu kỳ dài. Những năm giá tốt đầu thập niên 2010 đã khiến nhiều người mở rộng cao su, rồi những năm giá thấp kéo dài sau đó làm thu nhập từ vườn nhỏ giảm mạnh. Ai từng sống qua những năm ấy đều muốn có thêm một nguồn thu không phụ thuộc vào mủ.
Lý do thứ hai là lao động. Cao su cần người cạo gần như mỗi đêm trong mùa khai thác, mà thế hệ trẻ ở Phú Riềng ngày càng đi làm xa. Một vườn sầu riêng hay tiêu cũng cần nhiều công, nhưng công dồn vào một số thời điểm chứ không đều đặn hằng đêm, nên hợp với gia đình có người làm việc khác. Lý do thứ ba là hình mẫu xung quanh: khi hàng xóm đổi sang sầu riêng và có vài vụ thắng lớn, áp lực làm theo rất mạnh, dù hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau.
Cũng cần nói rõ: vẫn có nhiều nhà chọn giữ cao su và tái canh, vì cao su ít đòi nước tưới, ít rủi ro mất trắng trong một mùa, có gỗ thanh lý cuối chu kỳ, và hợp với gia đình đã quen nghề. Đổi cây không phải là bước tiến mặc nhiên; nó là một lựa chọn với cái giá riêng.
Đặt các hướng cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở mức định tính, giúp hình dung chứ không thay cho dự toán. Trang không nêu giá bán, năng suất hay lợi nhuận vì những con số ấy thay đổi theo năm và theo từng vườn.
| Tiêu chí | Giữ hoặc tái canh cao su | Sầu riêng | Hồ tiêu | Điều |
|---|---|---|---|---|
| Vốn ban đầu | trung bình | cao: giống, hệ thống tưới, trụ chống, phân | khá cao: trụ, giống, tưới | thấp hơn các cây kia |
| Nước tưới mùa khô | hầu như không cần | cần nhiều, đều đặn | cần | ít |
| Thời gian tới vụ đầu | khoảng sáu bảy năm mới cạo | vài năm, tuỳ giống và chăm | vài năm | vài năm |
| Kiểu công lao động | đều đặn hằng đêm mùa cạo | dồn vào ra hoa, đậu trái, thu hoạch | dồn vào mùa hái | dồn vào mùa nhặt hạt |
| Rủi ro lớn nhất | giá mủ thấp kéo dài | thiếu nước, bệnh hại, giá biến động, trái hỏng | bệnh hại làm chết cây hàng loạt | mất mùa do mưa trái mùa, sâu bệnh |
| Cuối chu kỳ | có gỗ thanh lý | cây sống lâu nếu khoẻ | trụ có thể dùng lại | cây sống lâu |
Đọc bảng sẽ thấy cao su và điều nằm ở đầu ít rủi ro, ít vốn; sầu riêng nằm ở đầu nhiều vốn, nhiều nước, rủi ro cao và kỳ vọng cao. Hồ tiêu ở giữa nhưng có một rủi ro riêng rất nặng là bệnh làm chết cả vườn. Gia đình nên đặt mình vào bảng trước khi đặt cây vào đất.
Sầu riêng: sức hút lớn, đòi hỏi cũng lớn
Trong những năm gần đây, sầu riêng là cây được bàn tới nhiều nhất trong các quán cà phê sáng ở Phú Riềng. Người ta thấy những vườn sầu riêng mới mọc lên ở Long Hà, Phú Trung, Bình Tân, có khi trồng xen trong vườn cao su già, có khi trên đất vừa thanh lý. Sức hút đến từ những câu chuyện thắng vụ và nhu cầu thu mua mạnh.
Nhưng sầu riêng là cây khó tính nhất trong các lựa chọn. Cây cần nước đều suốt mùa khô, nghĩa là cần giếng khoan đủ mạnh, ao chứa hoặc nguồn nước ổn định, cùng hệ thống tưới. Đất đỏ Phú Riềng thoát nước tốt nhưng mùa khô dài, nhiều khu vực giếng xuống thấp vào cuối mùa; trước khi trồng nên khoan thử hoặc hỏi các vườn lân cận giếng có cạn hay không. Cây cũng nhạy với úng rễ trong mùa mưa ở những chỗ trũng, và có những bệnh hại thân, rễ có thể làm chết cây đã lớn.
Một rủi ro khác ít người tính là thị trường. Giá sầu riêng phụ thuộc vào thu mua xuất khẩu, vào tiêu chuẩn về mã số vùng trồng, dư lượng và chất lượng mà bên mua đặt ra. Một vụ bội thu toàn vùng hoặc một thay đổi điều kiện nhập khẩu có thể làm giá đổi rất nhanh. Vì thế đổi cả vườn cao su sang sầu riêng một lúc là dồn hết trứng vào một giỏ. Nhiều hộ thận trọng chọn làm thử trên một phần đất, giữ phần còn lại là cao su hoặc điều.
Hồ tiêu và điều: hai cây quen của đất đỏ
Hồ tiêu từng có thời được trồng rộng ở vùng Bình Phước cũ, trong đó có Phú Riềng. Những năm giá tiêu cao, nhiều vườn mọc lên rất nhanh; rồi khi giá xuống và bệnh hại bùng phát, không ít vườn chết hàng loạt. Bài học người trồng tiêu ở đây hay nhắc là thoát nước và giữ vườn sạch bệnh quan trọng hơn ham diện tích. Ai muốn quay lại với tiêu nên bắt đầu nhỏ, chọn chỗ đất cao, thoát nước tốt, và hỏi kỹ những người đã trồng lâu năm trong ấp.
Điều là cây quen thuộc nhất của vùng, gắn với danh tiếng hạt điều Bình Phước. Ưu điểm là vốn thấp, ít cần tưới, chịu được đất xấu và công chăm không quá nặng. Nhược điểm là thu nhập trên mỗi đơn vị diện tích thường không cao bằng các cây đòi đầu tư lớn, và mùa điều rất nhạy với mưa trái mùa lúc ra hoa. Nhiều gia đình lớn tuổi chọn điều cho phần đất xa nhà, vì đỡ phải trông nom hằng ngày.
Cà phê và cây ăn trái như bưởi, mít, chôm chôm cũng có người trồng, thường ở quy mô nhỏ hoặc trồng xen. Chúng giúp đa dạng nguồn thu nhưng mỗi cây lại có đòi hỏi riêng về nước, giống, thị trường. Điểm chung là: cây nào cũng cần người trồng thật sự hiểu nó, không chỉ biết nó đang được giá.
Trồng xen trong vườn cao su già: một cách đi từng bước
Một cách nhiều nhà vườn Phú Riềng áp dụng là không chặt hết cao su ngay, mà trồng cây mới xen giữa những hàng cao su đã thưa. Cao su vẫn được cạo, thường là cạo tận thu, trong lúc cây mới lớn dần dưới bóng mát. Khi cây mới đủ lớn, cao su được hạ dần. Cách này giúp không bị gián đoạn hoàn toàn thu nhập và che bớt nắng cho cây con trong những năm đầu.
Mặt trái là cây mới phải tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng với cây cao su còn lại; rễ cao su già có thể mang mầm bệnh rễ. Khi hạ cao su sau này, việc cưa cây lớn giữa vườn cây non đòi hỏi thợ cẩn thận để cây đổ không đè lên cây mới. Việc đào gốc cũng khó hơn khi xung quanh đã có cây trồng. Nhiều hộ chấp nhận để gốc lại, nhưng như vậy rủi ro bệnh rễ vẫn còn.
Trồng xen hợp với gia đình muốn đi từng bước và có đủ công để chăm hai loại cây cùng lúc. Nó không hợp với người cần tối đa năng suất của cây mới ngay từ đầu. Trước khi làm, nên đi xem vài vườn đã trồng xen trong cùng ấp, hỏi họ cây mới lớn ra sao dưới tán cao su, và khi hạ cây đã gặp khó khăn gì.
Các câu cần tự trả lời trước khi chặt cao su
Trước khi ký bán cây để đổi hướng, gia đình nên ngồi lại trả lời từng câu dưới đây, tốt nhất là ghi ra giấy:
- Nguồn nước: mùa khô cuối mùa, giếng của mình còn bao nhiêu nước? Nếu cây mới cần tưới, có đủ cho cả vườn không, hay chỉ đủ một phần?
- Vốn: tổng vốn cho mấy năm đầu là bao nhiêu, phần nào là tiền sẵn có, phần nào phải vay? Nếu một hai vụ đầu thất bại, có trả được nợ không?
- Sức người: ai trong nhà sẽ chăm cây mới hằng ngày? Mùa cao điểm có đủ người hay phải thuê, thuê ở đâu?
- Hiểu cây: trong nhà hoặc trong ấp có ai đã trồng cây này thành công nhiều năm để học hỏi không?
- Đầu ra: ai sẽ mua, mua theo tiêu chuẩn gì, có cần mã số vùng trồng hay ghi chép nhật ký không?
- Thu nhập trong thời gian chờ: từ lúc chặt cao su tới vụ đầu, gia đình sống bằng gì?
- Phương án lùi: nếu cây mới không thành, mảnh đất ấy sẽ dùng vào việc gì?
Không trả lời được ba bốn câu trong số này là dấu hiệu nên làm thử trên diện tích nhỏ trước, hoặc tạm giữ cao su thêm một thời gian để chuẩn bị kỹ hơn.
Nhìn từ cả vùng: đa dạng cây trồng có lợi gì
Ở cấp vùng, việc mỗi nhà trồng một vài loại cây khác nhau làm cho Phú Riềng bớt phụ thuộc vào một mặt hàng. Những năm giá mủ thấp, cả vùng chịu tác động cùng lúc vì gần như ai cũng sống nhờ cao su. Khi cơ cấu đa dạng hơn, một cây gặp khó thì cây khác đỡ lại, chợ quê và các cửa hàng ở trung tâm xã cũng đỡ chao đảo hơn.
Nhưng đa dạng chỉ có lợi khi không phải ai cũng nhảy cùng một lúc sang cùng một cây mới. Nếu cả vùng cùng bỏ cao su trồng sầu riêng, rủi ro không giảm mà chỉ đổi từ giá mủ sang giá sầu riêng. Người lớn tuổi ở Phú Riềng từng chứng kiến chu kỳ tiêu, chu kỳ điều, chu kỳ cao su, nên hay khuyên con cháu: thấy ai cũng trồng thì nên chậm lại một nhịp mà tính.
Với người mới đến làm ăn ở Phú Riềng, sự chuyển đổi cây trồng mở ra nhu cầu mới: vật tư tưới, khoan giếng, cây giống, dịch vụ phun xịt, thu mua trái cây. Những nghề này đang mọc lên quanh các trung tâm xã, song song với đại lý mủ và cửa hàng vật tư cao su vốn đã có từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Ở Phú Riềng có nên chặt cao su trồng sầu riêng không?
Tuỳ hoàn cảnh từng nhà. Sầu riêng cần nhiều vốn, nước tưới đều suốt mùa khô và người chăm hiểu cây; rủi ro về bệnh hại và giá cũng lớn. Gia đình có giếng đủ nước, vốn sẵn và người theo sát vườn mới nên cân nhắc, tốt nhất làm thử một phần đất trước.
Trồng sầu riêng xen trong vườn cao su có được không?
Nhiều hộ ở Phú Riềng đã làm, trồng sầu riêng giữa hàng cao su thưa rồi hạ cao su dần. Cách này giữ được thu nhập từ mủ trong vài năm nhưng cây mới phải tranh sáng, nước và có rủi ro bệnh rễ từ gốc cao su cũ. Nên xem các vườn đã làm trong ấp trước.
Giữ cao su có còn hợp lý không?
Vẫn hợp lý với nhiều gia đình. Cao su ít cần tưới, ít rủi ro mất trắng trong một mùa, có gỗ thanh lý cuối chu kỳ và hợp với người đã quen nghề. Điểm yếu là thu nhập phụ thuộc giá mủ và cần người cạo đều đặn trong mùa khai thác.
Chuyển từ cao su sang cây khác có cần xin phép không?
Với đất trồng cây lâu năm của hộ gia đình, đổi loại cây lâu năm thường không cần thủ tục phức tạp, nhưng quy định về mục đích sử dụng đất có thể khác nhau theo loại đất ghi trên giấy chứng nhận. Nên hỏi bộ phận địa chính của xã nơi có đất trước khi làm.
Đổi sang cây khác thì vay vốn ở đâu?
Các hộ thường vay ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách hoặc quỹ tín dụng địa phương theo điều kiện từng nơi. Trước khi vay nên lập dự toán cho cả thời gian chờ vụ đầu và tính phương án trả nợ nếu một hai vụ đầu không thành; trang không nêu lãi suất vì thay đổi theo thời điểm.
Có nơi nào tư vấn chọn cây trồng cho đất Phú Riềng không?
Có thể hỏi cán bộ khuyến nông, cán bộ nông nghiệp của xã, các đơn vị nghiên cứu cây trồng trong vùng Đông Nam Bộ, và đặc biệt là những nhà vườn đã trồng lâu năm trong ấp. Nên nghe nhiều nguồn và cẩn trọng với lời khuyên đến từ người đang bán giống hay vật tư.