Cây cao su có mặt ở Phú Riềng gần một trăm năm, kể từ khi công ty Michelin mở đồn điền vào giữa thập niên 1920. Qua các chặng: đồn điền thuộc địa, những năm chiến tranh, nông trường quốc doanh sau 1975, rồi làn sóng hộ gia đình tự trồng từ cuối thập niên 1990, cây cao su luôn là trục chính của kinh tế và đời sống vùng này.
Mỗi chặng để lại một lớp dấu vết riêng trên đất: những lô cây thẳng tắp của đơn vị nhà nước, những vườn nhỏ vài hecta sau nhà, những khu dân cư mọc lên quanh điểm cân mủ, những con đường lô đất đỏ chằng chịt. Bài này đi qua từng chặng ấy để người mới đến hiểu vì sao đi đâu ở Phú Riềng cũng gặp cây cao su, và cây ấy đang đứng ở đâu trong lựa chọn của người dân hôm nay.
Phần đồn điền thời Pháp và phong trào Phú Riềng Đỏ được trang viết riêng trong mục lịch sử; ở đây chỉ nhắc như điểm xuất phát.
Điểm xuất phát: một đồn điền giữa rừng
Khi người Pháp chọn vùng đất đỏ bazan phía bắc Nam Kỳ để trồng cao su, Phú Riềng còn là rừng, là không gian sống của các sóc S'tiêng. Đồn điền ra đời kéo theo đường lô, làng phu, nhà máy sơ chế và một cộng đồng người từ đồng bằng Bắc Kỳ, Bắc Trung Kỳ vào làm thuê theo hợp đồng nhiều năm. Từ lúc ấy, chữ Phú Riềng trước hết là tên một vườn cây công nghiệp, chứ chưa phải tên một làng hay một đơn vị hành chính.
Di sản quan trọng nhất của chặng này đối với hôm nay không phải là những cây cao su đầu tiên, vì chúng đã được thay qua nhiều chu kỳ. Di sản là cách tổ chức không gian: đất được chia thành lô vuông vức, đánh số, có đường ngang dọc; người làm được gom thành từng đội gắn với từng khu vườn; trung tâm điều hành đặt ở nơi có nhà máy và kho. Cách bố trí này được các đơn vị đi sau kế thừa và vẫn đọc được trên thực địa bây giờ, nhất là quanh khu trung tâm xã Phú Riềng.
Một di sản khác là ký ức. Nhiều gia đình ở các ấp cũ của Phú Riềng, Bù Nho, Long Hà vẫn kể gốc gác từ những người phu năm xưa. Đó là lý do cây cao su ở đây không chỉ là chuyện năng suất, mà còn là chuyện tổ tiên, chuyện vì sao dòng họ mình có mặt trên mảnh đất này.
Những năm chiến tranh: vườn cây giữa hai làn đạn
Từ cuối thập niên 1940 đến 1975, vùng cao su miền Đông nằm trong khu vực giao tranh kéo dài. Đồn điền vẫn có lúc hoạt động, nhưng sản xuất bị gián đoạn, nhiều lô cây bị bỏ hoang, bị bom đạn hay chất độc làm hư hại. Người công nhân cao su vừa làm vừa phải tìm cách sống giữa những biến động khó lường. Các làng công nhân thu hẹp, có nơi bị dời đi, có nơi trở thành địa bàn hoạt động của lực lượng kháng chiến.
Lịch sử chi tiết của giai đoạn này ở riêng Phú Riềng chưa được công bố nhiều dưới dạng dễ tra; phần lớn nằm trong tài liệu lịch sử địa phương, hồi ký và ký ức người già. Vì vậy trang không đưa ra số liệu về diện tích bị phá hay số người, chỉ ghi nhận một điều chắc chắn: đến năm 1975, phần lớn vườn cây của đồn điền cũ đã già cỗi hoặc tàn phá, cần khôi phục gần như từ đầu.
Hệ quả của chặng này còn thấy trong cách người lớn tuổi ở Phú Riềng nói về đất. Có những khoảnh đất từng là lô cao su, rồi thành rừng tái sinh, rồi lại được khai hoang trồng mới; mỗi lớp thời gian để lại những câu chuyện về bom mìn sót lại, về những gốc cây khổng lồ khó đào. Người mua đất vườn cũ đôi khi vẫn nghe dặn cẩn thận khi cày sâu ở những chỗ chưa từng được dọn kỹ.
Sau 1975: nông trường quốc doanh khôi phục và mở rộng
Sau ngày thống nhất, đất đồn điền cũ được nhà nước quản lý và tổ chức lại thành nông trường quốc doanh. Đơn vị cao su mang tên Phú Riềng ra đời trong những năm đầu sau 1975 và ngày nay là Công ty Cao su Phú Riềng, một thành viên của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam. Từ một vườn cây kiệt quệ, nông trường vừa phục hồi lô cũ vừa khai hoang trồng mới, mở rộng diện tích ra các vùng đất lân cận.
Lực lượng làm việc của chặng này rất đa dạng: công nhân cũ của đồn điền, người từ các tỉnh phía Bắc và miền Trung vào theo chương trình kinh tế mới, người từ các vùng khác của miền Nam lên lập nghiệp, cùng đồng bào dân tộc tại chỗ. Đội sản xuất trở thành đơn vị cơ bản, vừa là tổ lao động vừa là một cộng đồng sống chung. Những khu tập thể, nhà trẻ, trạm xá, trường học mọc lên quanh các nông trường, đặt nền cho những khu dân cư đông đúc sau này.
Những năm 1980 là thời kỳ khó khăn về vật tư, lương thực, nhưng cũng là lúc vườn cây được trồng nhiều nhất. Những lô trồng trong giai đoạn ấy đi vào khai thác suốt thập niên 1990 và đầu 2000, tạo nên hình ảnh rừng cao su ngút ngàn mà người qua đường trên trục đường tỉnh từ Đồng Xoài lên Phước Long nhớ mãi.
Cuối thập niên 1990: hộ gia đình tự trồng cao su
Bước ngoặt lớn thứ hai đến khi chính sách cho phép và khuyến khích hộ gia đình tự trồng cao su trên đất của mình. Những người từng làm công nhân, nắm vững kỹ thuật, bắt đầu trồng vài sào, vài hecta trên đất rẫy. Người mới đến cũng mua đất trồng theo. Cao su tiểu điền lan dần khắp các xã Long Hà, Long Tân, Bình Tân, Long Bình, Long Hưng, Phú Trung, Phước Tân, xen giữa những lô lớn của đơn vị nhà nước.
Cùng với vườn nhà là một hệ thống dịch vụ mới: đại lý thu mua mủ ở đầu ấp, cửa hàng vật tư bán phân bón, máng che mưa, chén hứng mủ, dao cạo; thợ cạo làm thuê theo phần cây; xe gom mủ đi từng nhà. Nhiều trung tâm xã hôm nay thực chất hình thành từ những điểm giao thương như vậy, nơi người ta mang mủ tới bán và tiện mua luôn đồ dùng gia đình.
Giai đoạn giá cao su tốt trong thập niên 2000 khiến diện tích tiểu điền tăng nhanh. Nhiều gia đình xây nhà, cho con đi học xa, mua thêm đất nhờ những năm ấy. Ngược lại, khi giá xuống sâu trong thập niên 2010, chính các hộ nhỏ là bên chịu tác động mạnh nhất, vì không có quỹ dự phòng như doanh nghiệp lớn.
Các chặng của cây cao su ở Phú Riềng
Bảng dưới tóm tắt các chặng chính. Mốc năm ghi theo thập niên vì các thay đổi diễn ra dần dần, không phải trong một ngày.
| Chặng | Thời gian | Ai làm chủ vườn cây | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Đồn điền thuộc địa | giữa thập niên 1920 – 1945 | Công ty Michelin | cách chia lô, ký ức gia đình gốc phu, phong trào Phú Riềng Đỏ |
| Chiến tranh | cuối thập niên 1940 – 1975 | đồn điền hoạt động gián đoạn | vườn cây tàn phá, câu chuyện của người già |
| Nông trường quốc doanh | sau 1975 – thập niên 1990 | đơn vị cao su nhà nước | lô lớn thẳng hàng, khu tập thể, đội sản xuất |
| Mở rộng tiểu điền | cuối thập niên 1990 – 2010 | đơn vị nhà nước và hàng nghìn hộ gia đình | vườn nhỏ sau nhà, đại lý mủ đầu ấp |
| Tái canh và chuyển đổi | thập niên 2010 – nay | doanh nghiệp, hộ gia đình, người thuê đất | vườn trồng mới xen vườn sầu riêng, tiêu, điều |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy một xu hướng: vườn cây đi từ một chủ duy nhất sang rất nhiều chủ nhỏ. Điều này giải thích vì sao cảnh quan cao su ở Phú Riềng hôm nay không đồng đều như thời nông trường, mà loang lổ những khoảnh già, khoảnh non, khoảnh vừa chặt, khoảnh đã đổi sang cây khác.
Hôm nay: cao su vẫn là cái nền, nhưng không còn là tất cả
Bước sang thập niên 2020, cây cao su vẫn phủ một phần lớn đất đai của bốn xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung. Công ty cao su nhà nước vẫn quản lý những vùng vườn cây rộng, có nhà máy chế biến và lực lượng công nhân đông. Bên cạnh đó, các hộ gia đình đứng trước bài toán lớn: vườn trồng từ những năm cao điểm đã già, đến hạn thanh lý; giá mủ lên xuống khó đoán; con cái nhiều nhà không còn muốn theo nghề cạo.
Một phần vườn già được tái canh bằng giống mới. Một phần được chuyển sang sầu riêng, hồ tiêu, điều, cà phê hoặc cây ăn trái. Một phần được cho thuê, bán lại. Những quyết định ấy được bàn trong các bài riêng của danh mục này về tái canh và chuyển đổi cây trồng. Điều chung là người Phú Riềng ngày càng tính toán kỹ hơn, ít trồng theo phong trào hơn so với hai thập niên trước.
Với người mới đến sống hoặc làm ăn ở đây, hiểu nhịp cây cao su là hiểu nhịp sinh hoạt của vùng: mùa cạo thì chợ đông từ sáng sớm, mùa nghỉ cạo thì nhiều nhà rảnh tay sửa sang nhà cửa, đám cưới, giỗ chạp; năm giá tốt thì cửa hàng vật liệu, xe máy, điện máy đắt khách, năm giá kém thì mọi người thắt lưng buộc bụng. Cây cao su vẫn là cái nền để đọc đời sống Phú Riềng.
Đọc tuổi vườn cao su khi đi qua Phú Riềng
Người ở lâu năm nhìn một khoảnh cao su là đoán được tuổi và tình trạng của nó, và đây là kỹ năng người mới đến cũng học được trong vài chuyến đi. Vườn mới trồng có cây thấp, thân nhỏ bằng cổ tay, giữa các hàng thường còn trồng xen khoai mì, đậu, chuối hay dứa để tận dụng đất trong mấy năm đầu. Vườn kiến thiết cơ bản, tức đang lớn nhưng chưa cạo, có tán bắt đầu giao nhau, thân chưa có vết cạo, nền đất được làm cỏ sạch.
Vườn đang khai thác dễ nhận nhất: trên thân có mặt cạo xiên, có chén hứng mủ, nhiều nơi có máng che mưa bằng nhựa hoặc tôn mỏng quấn quanh thân phía trên mặt cạo. Đi sáng sớm sẽ thấy ánh đèn và nghe tiếng người. Vườn già có thân to, mặt cạo đã lên cao hoặc chuyển sang mặt khác, vỏ sần sùi nhiều lớp tái sinh, có khi cây thưa vì gãy đổ qua các mùa mưa gió.
Khoảnh đất trống, đất mới cày, ngổn ngang gốc rễ là vườn vừa thanh lý, chờ tái canh hoặc chuyển cây. Khoảnh xen lẫn sầu riêng, tiêu non giữa những hàng cao su thưa là vườn đang trong quá trình chuyển đổi. Chỉ một đoạn đường vài cây số qua các xã Long Hà hay Bình Tân, người để ý có thể đếm đủ mọi giai đoạn ấy, như một bản tóm tắt sống động về lịch sử và hiện tại của cây cao su trên đất này.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su ở Phú Riềng do ai trồng đầu tiên?
Cây cao su được trồng quy mô lớn ở Phú Riềng từ giữa thập niên 1920, khi công ty Michelin của Pháp mở đồn điền trên vùng đất đỏ còn là rừng. Lao động trồng và cạo mủ là những người phu được mộ từ các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ vào làm theo hợp đồng nhiều năm.
Công ty Cao su Phú Riềng là đơn vị gì?
Đây là đơn vị cao su nhà nước hình thành từ nông trường quốc doanh lập sau năm 1975 trên nền đồn điền cũ, nay là thành viên của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam. Công ty quản lý những vùng vườn cây lớn, có nhà máy chế biến và lực lượng công nhân đông trên địa bàn.
Ngoài công ty nhà nước, ở Phú Riềng còn ai trồng cao su?
Rất nhiều hộ gia đình. Từ cuối thập niên 1990, cao su tiểu điền lan khắp các xã của vùng. Các vườn hộ thường vài sào tới vài hecta, nằm xen với lô lớn của đơn vị nhà nước. Ngoài ra còn có doanh nghiệp tư nhân và người thuê đất trồng.
Vì sao gọi Phú Riềng là vùng đất cao su?
Vì gần một thế kỷ qua cây cao su là trục chính của kinh tế nơi đây: tạo việc làm cho công nhân, thu nhập cho nhà vườn, kéo theo đại lý thu mua, vật tư, chế biến. Ngay cả tên Phú Riềng cũng bắt đầu là tên đồn điền cao su trước khi thành tên huyện và tên xã.
Cao su ở Phú Riềng hiện nay đang thu hẹp hay mở rộng?
Không có một chiều duy nhất. Một số vườn già được tái canh bằng giống mới, một số được chuyển sang cây khác như sầu riêng, hồ tiêu, điều. Trang không đưa ra con số diện tích vì số liệu thay đổi theo từng năm; muốn biết chính xác nên xem thống kê chính thức của địa phương.
Người ghé Phú Riềng có thể xem rừng cao su ở đâu?
Gần như bất cứ trục đường nào qua các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung đều đi xuyên qua lô cao su. Đẹp nhất là sáng sớm mùa mưa khi tán lá dày, hoặc mùa rụng lá đầu năm khi lá chuyển màu. Nên đi trên đường chính, không tự ý vào sâu trong lô của người khác.