Hồ tiêu từng là cây làm giàu nhanh nhất ở vùng Phú Riềng, rồi cũng là cây khiến nhiều nhà vườn lao đao nhất khi giá xuống và dịch bệnh làm chết trắng cả vườn. Ngày nay tiêu vẫn còn trong nhiều vườn ở các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, nhưng người trồng đã thận trọng hơn: ít trồng ồ ạt, chú trọng thoát nước, trụ sống và đất khoẻ.
Bài viết dưới đây đi qua những điều cơ bản của một vườn tiêu trên đất đỏ: vì sao tiêu hợp và không hợp, chọn trụ ra sao, chăm theo mùa thế nào, hai bệnh đáng sợ nhất và các bài học mà nông dân trong vùng rút ra sau những năm thăng trầm. Nội dung viết theo nguyên lý chung; liều lượng phân thuốc cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông và đọc kỹ nhãn sản phẩm.
Tiêu đến với vùng đất đỏ và những năm thăng trầm
Hồ tiêu là cây dây leo nhiệt đới, ưa đất tơi xốp, giàu mùn, thoát nước tốt và cần nước đều trong mùa khô. Miền Đông Nam Bộ, đặc biệt các vùng đất đỏ bazan của Bình Phước cũ và Đồng Nai, từ lâu đã là nơi trồng tiêu quan trọng của cả nước, bên cạnh Tây Nguyên. Ở Phú Riềng, tiêu thường được trồng trong vườn nhà, gần nguồn nước, xen với điều, cà phê hoặc cây ăn trái, ít khi thành những cánh đồng tiêu lớn như ở các huyện giáp biên phía bắc.
Có những năm giá tiêu lên rất cao, nhà nhà đua nhau trồng, chặt cả điều, phá cả cao su non để dựng trụ tiêu. Rồi giá đi xuống kéo dài, cùng lúc dịch bệnh lan rộng vì vườn trồng dày, tưới nhiều, bón phân hoá học nặng tay. Nhiều hộ mang nợ vật tư, phải nhổ trụ, bán lại đất hoặc chuyển sang cây khác. Người Phú Riềng nhắc chuyện ấy như một bài học chung của cả vùng: cây nào cũng có lúc lên lúc xuống, trồng theo phong trào thì gánh rủi ro theo phong trào.
Hiện nay tiêu ở Phú Riềng chủ yếu là những vườn quy mô gia đình, người trồng biết rõ từng nọc, ưu tiên giữ vườn khoẻ hơn là ép năng suất. Một số hộ chuyển sang trồng theo hướng an toàn, giảm phân thuốc hoá học, để bán được cho những bên mua có yêu cầu về dư lượng. Cách làm này tốn công hơn nhưng giúp vườn sống lâu và đỡ phụ thuộc vào một mức giá.
Trụ sống hay trụ chết: lựa chọn đầu tiên của vườn tiêu
Trụ gỗ. Ngày trước trụ tiêu phổ biến là trụ gỗ cứng như cà chít, căm xe. Trụ gỗ cho cây leo chắc, vườn gọn, nhưng gỗ ngày càng hiếm, đắt, và việc khai thác gỗ rừng làm trụ không còn phù hợp. Trụ gỗ cũng không che nắng, vườn tiêu trụ gỗ nóng và cần tưới nhiều hơn.
Trụ bê tông, trụ gạch xây. Bền, đều, dựng nhanh, nhưng hút nhiệt mạnh vào giữa trưa mùa khô; rễ bám của dây tiêu áp vào mặt trụ nóng dễ bị khô cháy. Vườn trụ bê tông thường phải làm thêm giàn che hoặc trồng cây chắn gió xung quanh. Chi phí đầu tư ban đầu cao.
Trụ sống. Là cây trồng làm trụ cho tiêu leo, phổ biến ở vùng đất đỏ là keo dậu, lồng mức, muồng, gòn và một số cây khác tuỳ kinh nghiệm từng nơi. Trụ sống tạo bóng mát, giữ ẩm, giảm nhiệt độ quanh gốc, lá rụng làm mùn cho đất. Nhược điểm là phải tỉa trụ hằng năm, trụ tranh nước và dinh dưỡng với tiêu nếu không chăm đúng.
Kết hợp. Nhiều vườn ở Phú Riềng chuyển dần từ trụ chết sang trụ sống: trồng cây trụ sống cạnh trụ gỗ cũ, chờ cây đủ lớn thì cho dây tiêu chuyển sang. Kinh nghiệm chung của nhà vườn là vườn trụ sống chịu hạn tốt hơn và ít bị bệnh hơn, dù năng suất mỗi nọc có thể thấp hơn trụ chết được thâm canh mạnh.
Đất, nước và cách bố trí một vườn tiêu
Tiêu sợ úng hơn sợ khô. Đất đỏ Phú Riềng thoát nước khá tốt, nhưng những chỗ trũng, chân dốc, gần khe suối vẫn dễ đọng nước trong mùa mưa. Đây là nơi bệnh rễ bùng phát. Trước khi trồng, nhà vườn thường đi quan sát lô đất sau một trận mưa lớn: chỗ nào nước đứng lâu thì tránh, hoặc phải đào rãnh thoát nước, lên mô cao cho từng nọc.
Khoảng cách trồng phụ thuộc loại trụ và kích thước trụ. Trồng quá dày tuy tăng số nọc trên một diện tích nhưng làm vườn bí, ẩm, khó đi lại phun xịt, và khi một nọc bị bệnh thì lây sang các nọc bên cạnh rất nhanh. Nhiều hộ sau đợt dịch đã trồng thưa lại, chừa lối đi rộng, chấp nhận ít nọc hơn để dễ chăm.
Mùa khô ở Phú Riềng kéo dài, tiêu cần tưới, nhất là trong giai đoạn trước và sau khi ra hoa. Nguồn nước thường là giếng khoan hoặc ao hồ nhỏ trong vườn. Tưới gốc bằng ống, tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa dưới tán là các cách đang dùng; điều quan trọng là tưới đều, không để đất khô kiệt rồi tưới ngập. Mặt đất quanh gốc nên được tủ bằng cỏ khô, rơm, vỏ cà phê hoặc lá cây để giữ ẩm và hạn chế mầm bệnh văng lên dây khi tưới.
Hai bệnh nguy hiểm nhất của hồ tiêu
Nông dân trong vùng gọi theo triệu chứng là chết nhanh và chết chậm. Bảng dưới tóm lược theo tài liệu khuyến nông phổ biến, chỉ để nhận biết ban đầu:
| Đặc điểm | Chết nhanh | Chết chậm |
|---|---|---|
| Tác nhân chính | Nấm Phytophthora gây thối gốc, thối rễ | Tuyến trùng hại rễ kết hợp nấm trong đất |
| Biểu hiện | Lá vàng, héo rũ đột ngột, cả nọc chết trong vài tuần | Cây vàng dần, lá nhỏ, đốt ngắn, suy kiệt qua nhiều tháng |
| Thời điểm hay gặp | Mùa mưa, đất ẩm, úng nước | Quanh năm, nặng hơn khi đất kiệt, ít mùn |
| Nhìn ở gốc và rễ | Gốc thâm đen, vỏ rễ thối nhũn, có mùi | Rễ có nốt sần, u bướu, rễ tơ ít |
| Hướng phòng chính | Thoát nước, không làm tổn thương gốc, vệ sinh vườn | Tăng mùn hữu cơ, đất khoẻ, kiểm tra cây giống |
Khi thấy nọc có triệu chứng, nên nhổ bỏ, gom và tiêu huỷ cây bệnh ra khỏi vườn, xử lý hố trồng theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, không để nước chảy từ chỗ nọc chết sang các nọc khác. Tự ý tưới thuốc tràn lan vừa tốn tiền vừa làm đất thêm kiệt.
Chăm tiêu theo mùa trên đất Phú Riềng
Đầu mùa mưa là lúc nhà vườn bón phân hữu cơ, phân chuồng hoai mục, đắp lại mô gốc, khơi rãnh thoát nước và tỉa bớt cành trụ sống cho thoáng. Dây tiêu bắt đầu ra đọt mới, cần buộc dây vào trụ để rễ bám áp sát. Trong những tháng mưa dầm, việc quan trọng nhất là đi thăm vườn thường xuyên, phát hiện sớm nọc vàng lá để xử lý trước khi bệnh lan.
Giữa và cuối mùa mưa, tiêu ra hoa, kết chùm. Lúc này cây cần đủ dinh dưỡng và tránh bị sốc nước. Cuối năm, khi trời chuyển khô, nhà vườn giảm phân, theo dõi độ chín của chùm hạt. Mùa thu hoạch tiêu ở miền Đông thường rơi vào khoảng những tháng đầu năm, gần như trùng với mùa điều, nên nhiều nhà phải chia người: một phần nhặt điều, một phần hái tiêu.
Sau thu hoạch là giai đoạn cây cần hồi sức. Tưới đều, bón thúc nhẹ, cắt bỏ cành khô, dây già, và xem lại hệ thống trụ. Trụ sống được cắt tỉa trước mùa mưa để không che quá rợp. Một vườn được chăm đều theo nhịp này thường giữ được nhiều năm mà không cần trồng lại.
Hái, phơi và cất trữ hạt tiêu
Tiêu được hái theo chùm khi trên chùm có một vài hạt chuyển vàng hoặc đỏ. Hái quá non thì hạt nhẹ, nhăn, ít cay; để quá chín thì hạt rụng, dễ bị chim và chuột ăn. Chùm tiêu sau khi hái được ủ một đêm cho dễ tách hạt, rồi tuốt bằng tay hoặc bằng máy tuốt nhỏ. Nhiều nhà ở Phú Riềng có máy tuốt tiêu dùng chung giữa vài hộ hàng xóm.
Hạt tiêu được phơi trên sân xi măng hoặc trên bạt, cào trở thường xuyên cho khô đều, thường mất vài ngày nắng tuỳ thời tiết. Tiêu phơi khô vỏ đen nhăn lại thành tiêu đen. Tiêu sọ, hay tiêu trắng, là tiêu chín được ngâm cho bong vỏ rồi chà sạch trước khi phơi; cách làm này tốn công, thường chỉ làm với một phần nhỏ để dùng hoặc bán cho khách quen.
Tiêu khô được sàng sạch cuống, lá, hạt lép rồi đóng bao, để nơi khô ráo, kê cao khỏi nền, tránh xa phân bón và thuốc bảo vệ thực vật vì hạt tiêu dễ ám mùi. Bên mua thường thử dung trọng, độ ẩm, tạp chất và kiểm tra hạt có bị mốc hay không. Tiêu để lâu trong nhà ẩm dễ lên mốc trắng, mất giá.
Những bài học nhà vườn rút ra
Bài học đầu tiên là không bỏ hết vốn vào một cây. Các hộ vượt qua được giai đoạn khó khăn của cây tiêu thường là những hộ vẫn giữ lô cao su, vườn điều hoặc có thêm nguồn thu khác. Bài học thứ hai là vườn càng thâm canh nặng thì càng dễ đổ bệnh: phân hoá học bón nhiều trong thời gian dài làm đất chai, vi sinh vật có ích mất đi, rễ tiêu yếu và nấm bệnh dễ tấn công.
Bài học thứ ba là nên mua giống ở nơi rõ nguồn gốc. Hom tiêu lấy từ vườn đã nhiễm bệnh chết chậm có thể mang tuyến trùng theo về vườn mới. Các giống tiêu được trồng nhiều ở miền Đông có tiêu Vĩnh Linh, tiêu sẻ và một số giống khác; mỗi giống có điểm mạnh riêng về năng suất, độ chịu bệnh, độ to hạt. Hỏi những người trồng lâu năm trong xã và cán bộ khuyến nông trước khi chọn.
Bài học cuối cùng là giữ sổ ghi chép. Ghi ngày bón phân, phun thuốc, sản lượng từng năm, giá bán và bán cho ai. Sổ sách đơn giản như vậy giúp nhà vườn biết vườn mình lời hay lỗ thật sự, và khi muốn tham gia các chương trình sản xuất an toàn hay có chứng nhận thì đã có sẵn dữ liệu để chứng minh.
Tiêu trong nhịp sống gia đình nhà vườn
Ở các xóm của xã Long Hà hay Phú Trung, mùa hái tiêu là lúc cả nhà cùng ra vườn. Người lớn trèo thang hái những chùm trên cao, trẻ con nhặt chùm rơi dưới gốc, người già ngồi nhà tuốt hạt và trông sân phơi. Thang hái tiêu là vật dụng quen thuộc của nhà vườn, thường làm bằng tre hoặc nhôm, có chân chống để dựng sát trụ mà không làm gãy dây.
Hái tiêu trên cao có rủi ro ngã thang, nhất là với trụ sống cao và vườn dốc. Nhiều nhà đã hạ chiều cao trụ, khống chế ngọn dây để hái dễ hơn, an toàn hơn. Khi thuê người hái, nên thoả thuận rõ cách tính công, giờ làm và trách nhiệm nếu có tai nạn, tránh những va chạm không đáng có giữa chủ vườn và người làm thuê trong mùa bận rộn.
Mùa tiêu cũng là mùa của những cuộc hỏi han quen thuộc ở quán cà phê đầu xóm: năm nay vườn ai được, vườn ai mất, chỗ nào thu mua cân đúng. Những thông tin ấy không thay được hướng dẫn kỹ thuật, nhưng giúp người mới đến hiểu vườn tiêu ở đây không chỉ là chuyện kinh tế mà là một phần đời sống của bà con.
Câu hỏi thường gặp
Đất ở Phú Riềng có trồng tiêu được không?
Được. Đất đỏ bazan và đất đỏ vàng ở Phú Riềng tơi xốp, thoát nước khá tốt, hợp với hồ tiêu. Điều kiện quan trọng là có nguồn nước tưới trong mùa khô và chọn chỗ không bị đọng nước khi mưa lớn, vì tiêu rất sợ úng.
Trụ sống có tốt hơn trụ bê tông không?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Trụ sống cho bóng mát, giữ ẩm, giảm nóng và làm đất thêm mùn, nhưng phải tỉa hằng năm và có thể tranh dinh dưỡng. Trụ bê tông bền, gọn nhưng hút nhiệt, cần che chắn. Nhiều nhà vườn trong vùng đánh giá trụ sống bền vững hơn về lâu dài.
Làm sao nhận biết tiêu bị bệnh chết nhanh?
Nọc tiêu đang xanh tốt bỗng héo rũ, lá vàng và rụng nhanh, chỉ trong thời gian ngắn cả nọc chết khô. Bới gốc thấy vỏ rễ thối đen, mềm nhũn. Bệnh hay xảy ra trong mùa mưa ở chỗ đất ẩm, úng. Nên báo cán bộ bảo vệ thực vật để được hướng dẫn xử lý.
Tiêu thu hoạch vào tháng mấy ở Phú Riềng?
Thường vào khoảng những tháng đầu năm, khi trời đã khô, gần trùng với mùa thu hạt điều. Thời điểm cụ thể tuỳ giống, tuổi cây và thời tiết từng năm; nhà vườn quan sát chùm hạt có vài hạt chín vàng hoặc đỏ là bắt đầu hái.
Có nên nhổ vườn tiêu già để trồng lại không?
Tuỳ tình trạng vườn. Nếu vườn còn khoẻ, chỉ năng suất giảm do già, có thể cải tạo bằng cách bón hữu cơ, tỉa dây, thay dần nọc chết. Nếu vườn đã nhiễm bệnh nặng, trồng lại ngay trên đất cũ rất dễ tái nhiễm; nên luân canh cây khác vài năm và hỏi ý kiến chuyên môn.
Tiêu đen và tiêu sọ khác nhau thế nào?
Tiêu đen là hạt tiêu phơi khô nguyên vỏ, vỏ nhăn màu đen, vị cay nồng. Tiêu sọ là tiêu chín được ngâm bỏ lớp vỏ ngoài rồi phơi khô, hạt màu trắng ngà, mùi dịu hơn. Làm tiêu sọ tốn công hơn nên thường chỉ làm số lượng nhỏ.