Vườn điều ở Phú Riềng chạy theo hai mùa: mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 10–11) là lúc cây ra đọt, lớn tán, nhà vườn tỉa cành và bón phân; mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4) là lúc cây ra hoa, đậu trái và cho thu hạt. Làm đúng việc vào đúng giai đoạn quyết định phần lớn sản lượng cuối vụ, nhiều hơn cả giống cây.
Lịch dưới đây là nguyên lý chung rút từ thực tế nhà vườn vùng đất đỏ miền Đông. Thời điểm cụ thể xê dịch theo năm mưa sớm hay muộn, theo giống và tuổi cây, nên luôn quan sát vườn mình và hỏi khuyến nông xã. Liều phân, loại thuốc không ghi ở đây vì phụ thuộc kết quả đất và khuyến cáo hiện hành.
Sau thu hoạch: dọn vườn và tỉa cành (khoảng tháng 4 đến tháng 6)
Khi những hạt cuối cùng đã nhặt xong, vườn điều bước vào giai đoạn quan trọng nhất mà nhiều người lại bỏ qua: tỉa cành sau thu hoạch. Mục tiêu là cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán, cành sát đất, để tán cây thông thoáng, ánh nắng lọt vào tận bên trong. Cây điều ra hoa ở đầu cành non mọc trong năm, nên tán thoáng nhiều đọt khoẻ thì mùa sau nhiều chồi hoa.
Tỉa nên làm trước hoặc ngay đầu mùa mưa, khi cây chuẩn bị ra đợt đọt mới. Vết cắt lớn nên quét vôi hoặc keo liền sẹo để hạn chế nấm xâm nhập qua vết thương. Cành tỉa ra không nên đốt giữa vườn; có thể băm nhỏ ủ làm phân hoặc gom ra ngoài. Vườn già tán quá cao có thể hạ tán từng phần qua vài năm thay vì cưa trụi một lần làm cây sốc.
Cùng lúc, nhà vườn dọn cỏ quanh gốc, khơi rãnh thoát nước ở chỗ trũng, kiểm tra cây có lỗ đục thân hay chảy nhựa bất thường. Vườn trồng mới thì đây là lúc đào hố, trồng cây ghép con để tận dụng mưa đầu mùa, đỡ công tưới.
Giữa mùa mưa: bón phân và nuôi đọt (khoảng tháng 6 đến tháng 9)
Mưa đều là thời điểm đất ẩm, phân bón vào tan và được rễ hút tốt nhất. Đợt bón chính trong năm của vườn điều thường rơi vào giữa mùa mưa, khi cây đang ra đọt. Cách làm phổ biến là xới rãnh nông theo mép tán hoặc rải quanh vùng tán rồi lấp nhẹ, tránh bón sát gốc và tránh rải trên mặt đất dốc để mưa cuốn đi.
Phân hữu cơ ủ hoai, vỏ hạt điều đã xử lý, phân chuồng giúp đất đỏ tơi và giữ ẩm cho mùa khô sắp tới. Phân hoá học bổ sung đạm, lân, kali theo tuổi cây và tình trạng đất. Nhiều nhà vườn chia làm hai lần trong mùa mưa thay vì dồn một lần. Bón lúc trời sắp mưa to hoặc đất đang đọng nước dễ mất phân vì rửa trôi.
Giai đoạn này cũng là lúc theo dõi các loại sâu ăn lá, sâu đục chồi trên đọt non. Đọt non bị phá thì mùa sau ít cành mang hoa. Không cần phun định kỳ theo lịch; chỉ xử lý khi mật độ sâu đáng kể, ưu tiên biện pháp ít độc và đúng khuyến cáo.
Cuối mùa mưa: cho cây nghỉ và chuẩn bị ra hoa (khoảng tháng 10 đến tháng 11)
Khi mưa thưa dần, cây điều bước vào giai đoạn tích luỹ dinh dưỡng chuẩn bị phân hoá mầm hoa. Nhà vườn có kinh nghiệm ở Phú Riềng hạn chế bón đạm trong giai đoạn này, vì đạm cuối mùa dễ kích cây ra thêm đọt lá thay vì ra hoa. Một số hộ bón bổ sung lân, kali theo hướng dẫn để giúp cây ra hoa đều.
Đây cũng là lúc dọn sạch cỏ, cành khô dưới tán để chuẩn bị mặt đất cho mùa nhặt hạt. Mặt đất phẳng, sạch thì hạt rụng xuống dễ thấy, nhặt nhanh, ít lẫn đất đá. Nhiều nhà phát quang và làm đường băng cản lửa luôn trong đợt này vì mùa khô sắp tới là mùa cháy vườn.
Nếu năm đó mưa kéo dài sang tháng mười hai, cây có thể ra hoa muộn và lệch đợt. Không có cách nào điều khiển thời tiết, nhưng vườn đã được tỉa thoáng từ đầu năm thường khô tán nhanh hơn sau mưa, đỡ bệnh hơn.
Mùa ra hoa và đậu trái: những việc cần làm (khoảng tháng 11 đến tháng 2)
Đây là giai đoạn quyết định sản lượng, cũng là lúc dễ mất mùa nhất. Thứ tự việc nên làm:
- Theo dõi vườn hằng tuần từ khi cây nhú chồi hoa: đi vòng các hàng, nhìn chùm hoa, đọt non có vết thâm, khô cháy hay không — dấu hiệu của bọ xít muỗi và bệnh thán thư.
- Xử lý đúng lúc khi có dấu hiệu, không đợi lan cả vườn. Nếu phải dùng thuốc, chọn loại có trong danh mục được phép, đọc kỹ nhãn, tránh phun lúc hoa nở rộ buổi sáng để không hại côn trùng thụ phấn.
- Không tưới, không bón đạm tràn lan trong lúc cây đang ra hoa trừ khi có hướng dẫn kỹ thuật cụ thể; dễ làm cây ra đọt, rụng hoa.
- Ghi lại thời tiết: những đợt sương mù dày, mưa trái mùa thường kéo theo nấm bệnh vài ngày sau; đó là lúc cần kiểm tra vườn kỹ hơn.
- Phối hợp với hàng xóm khi phòng trừ bọ xít muỗi: phun lẻ một vườn trong khi vườn bên không làm thì sâu chỉ bay qua lại.
Trái non đậu thành công rồi vẫn có thể rụng do thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hoặc nấm bệnh; giai đoạn từ đậu trái đến khi hạt cứng cần quan sát liên tục.
Mùa thu hạt (khoảng tháng 2 đến tháng 4)
Hạt điều chín cùng quả giả, rụng xuống đất. Không nên hái trên cây vì hạt chưa rụng thường chưa đủ già, nhân lép. Việc chính của mùa này là nhặt hạt thường xuyên, tốt nhất mỗi ngày hoặc cách ngày, tách quả giả ngay, đem hạt đi phơi. Hạt nằm lâu dưới đất ẩm sương đêm dễ mốc, thâm vỏ, giảm chất lượng.
Mùa thu hạt cũng là cao điểm thương lái đi các xã thu mua. Nhiều hộ cân bán ngay hạt tươi để có tiền xoay vòng, một số hộ phơi khô cất trữ chờ thời điểm bán. Chi tiết cách nhặt, phơi và cất trữ được viết riêng trong bài về thu hoạch và phơi hạt điều thô.
Trong mùa này, vườn điều đầy lá khô và quả giả thối, dễ sinh ruồi và mùi; gom quả giả ra hố ủ cách xa nhà để làm phân thay vì để thối rải rác. Ngay khi đợt hạt cuối kết thúc, vòng chăm sóc lại bắt đầu với tỉa cành sau thu hoạch.
Một lưu ý về an toàn: nhựa trong vỏ hạt điều gây bỏng rộp da, nên người nhặt hạt nên đeo găng tay, nhất là khi nhặt hạt bị dập vỡ hoặc hạt đã nằm lâu dưới đất. Trẻ em trong nhà cần được dặn không cắn, không đốt hạt điều tươi để ăn như cách ăn hạt rang, vì khói và nhựa từ vỏ hạt đều gây hại cho da và mắt.
Tóm lược một năm của vườn điều
Các mốc tháng chỉ là khoảng tương đối ở vùng Phú Riềng; năm mưa sớm hay muộn sẽ xê dịch:
| Giai đoạn | Tháng (khoảng) | Việc chính | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|---|
| Sau thu hoạch | 4–6 | Tỉa cành, dọn vườn, trồng mới | Bỏ qua tỉa vì tiếc cành |
| Giữa mùa mưa | 6–9 | Bón phân, theo dõi sâu đọt | Bón trên mặt dốc, bón sát gốc |
| Cuối mùa mưa | 10–11 | Cho cây nghỉ, dọn mặt vườn | Bón nhiều đạm làm cây ra lá |
| Ra hoa, đậu trái | 11–2 | Theo dõi bọ xít muỗi, thán thư | Phun theo lịch, phun lúc hoa nở |
| Thu hạt | 2–4 | Nhặt hạt đều, phơi khô | Để hạt nằm lâu dưới đất, hái hạt non |
Một vườn chăm theo lịch này không chắc trúng mùa, vì thời tiết vẫn là yếu tố lớn nhất; nhưng nó giảm đáng kể những thiệt hại do chính tay người làm vườn gây ra.
Vườn điều trồng mới: ba năm đầu cần gì khác
Lịch chăm ở trên áp dụng cho vườn đã cho trái. Với vườn trồng mới, ba năm đầu là giai đoạn xây bộ khung cho cả mấy chục năm sau, và việc chính là giúp cây sống, lớn đều, tạo tán đẹp chứ chưa phải lấy hạt. Cây ghép con nên trồng vào đầu mùa mưa, trong hố đào rộng, bón lót phân hữu cơ hoai và lân, lấp đất mặt xuống dưới, đất đáy lên trên.
Mùa khô năm đầu, cây con cần được tưới và tủ gốc bằng rơm, lá khô để giữ ẩm; nắng gắt tháng ba, tháng tư trên đất đỏ có thể làm cây con chết rải rác nếu không giữ ẩm. Nhiều hộ trồng xen cây ngắn ngày như đậu, mì hay bắp trong hàng điều non để có thu nhập và che phủ đất, nhưng cần chừa khoảng cách đủ rộng quanh gốc để cây điều không bị cạnh tranh nước, phân.
Tạo tán là việc quan trọng của năm thứ nhất, thứ hai: bấm ngọn khi cây đạt độ cao vừa phải để cây phân cành, chọn giữ vài cành khung phân bố đều các hướng, cắt bỏ chồi mọc từ gốc ghép bên dưới vết ghép. Nhiều vườn điều ghép cho bói trái sớm, nhưng ngắt bỏ hoa trong năm đầu giúp cây dồn sức lớn tán, những năm sau cho sản lượng ổn định hơn. Đây là quyết định từng hộ tự cân nhắc theo nhu cầu tiền mặt.
Ghi chép vườn: thói quen nhỏ cho vụ sau
Điểm khác giữa nhà vườn lâu năm và người mới làm thường không nằm ở giống hay phân, mà ở trí nhớ về vườn của mình. Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày tỉa cành, ngày bón phân, loại phân, ngày phun thuốc và thuốc gì, ngày cây nhú hoa, những đợt mưa trái mùa, sản lượng từng đợt nhặt — sau vài năm sẽ cho bức tranh rõ ràng hơn mọi lời khuyên chung chung.
Ghi chép giúp nhận ra những quy luật riêng: lô nào ra hoa sớm, lô nào hay bị bệnh, năm nào bón muộn thì đậu trái kém, phun thuốc lúc nào thì hiệu quả. Nó cũng giúp tính chính xác chi phí và lời lỗ của vườn điều, thay vì chỉ nhớ mang máng "năm nay được mấy tạ". Khi so với hàng xóm hay hỏi cán bộ khuyến nông, có sổ ghi thì câu chuyện cụ thể hơn nhiều.
Ngày càng nhiều đơn vị thu mua và chương trình chứng nhận như VietGAP, hữu cơ yêu cầu nhật ký canh tác để truy xuất nguồn gốc. Hộ đã có thói quen ghi chép sẽ dễ tham gia các chuỗi này hơn. Ghi trên điện thoại hay trên giấy đều được; quan trọng là ghi đều và giữ lại qua các năm.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa cành điều vào mùa khô có được không?
Không nên tỉa mạnh trong mùa khô vì cây đang ra hoa, nuôi trái; cắt cành lúc này là cắt luôn chồi hoa và làm cây mất sức. Mùa khô chỉ nên cắt những cành khô, cành gãy. Đợt tỉa chính nên làm sau thu hoạch, trước hoặc đầu mùa mưa.
Vì sao năm nay điều ra hoa nhiều mà đậu trái ít?
Nguyên nhân thường gặp là mưa trái mùa hoặc sương mù dày lúc hoa nở làm nấm bệnh phát sinh, bọ xít muỗi chích hút chùm hoa, cây thiếu dinh dưỡng sau một vụ trước sai trái, hoặc nắng nóng gắt làm khô hoa. Nên quan sát kỹ vết bệnh trên chùm hoa và hỏi cán bộ khuyến nông để xác định đúng.
Có nên bón phân cho điều vào mùa khô không?
Phân khó tan và rễ hút kém khi đất khô, nên đợt bón chính nên làm trong mùa mưa. Một số vườn có tưới có thể bón bổ sung khi nuôi trái theo hướng dẫn kỹ thuật. Bón tràn lan trong mùa khô vừa tốn tiền vừa dễ làm cây ra đọt lệch lúc đang ra hoa.
Cây điều già bao nhiêu năm thì nên cải tạo?
Không có mốc chung. Khi tán quá cao khó chăm, năng suất giảm rõ qua nhiều năm, nhiều cành khô và sâu đục thân, đó là lúc nên tính cải tạo. Có thể hạ tán dần, ghép chồi trên gốc cũ hoặc trồng xen cây ghép mới rồi loại bỏ cây già theo từng đợt.
Bao lâu nên nhặt hạt điều một lần?
Tốt nhất là mỗi ngày hoặc cách ngày trong mùa rụng rộ. Hạt nằm lâu dưới đất hút ẩm sương đêm, dễ mốc và thâm vỏ, nhân giảm chất lượng, lại dễ bị chuột và côn trùng phá. Vườn xa nhà nên tính người nhặt thường xuyên hoặc thoả thuận khoán rõ ràng.
Làm sao biết vườn điều thiếu dinh dưỡng?
Lá vàng nhạt, đọt ra yếu, cành mảnh, cây ra hoa thưa và trái non rụng nhiều là các dấu hiệu thường gặp. Tuy vậy các triệu chứng này có thể trùng với bệnh hoặc thiếu nước. Cách chắc nhất là kết hợp quan sát với phân tích đất hoặc lá và hỏi ý kiến khuyến nông.