Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới, cây giống là những khoản chi lớn nhất của một vườn điều, tiêu hay cây ăn trái ở Phú Riềng, và cũng là nơi dễ lãng phí nhất. Dọc các trục đường chính qua các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung có không ít cửa hàng vật tư nông nghiệp, từ đại lý lớn đến tiệm nhỏ trong xóm, phục vụ nhu cầu quanh năm của nhà vườn.
Bài viết này bàn về cách mua và dùng vật tư cho đúng, những thói quen làm vườn giúp đất khoẻ lâu dài, và các hướng sản xuất an toàn như VietGAP, hữu cơ đang được nhắc đến nhiều. Nội dung theo nguyên lý chung; liều lượng và loại sản phẩm cụ thể cần đọc nhãn, hỏi cán bộ khuyến nông và bảo vệ thực vật địa phương.
Cửa hàng vật tư nông nghiệp: hơn cả một nơi mua bán
Ở vùng nông thôn như Phú Riềng, đại lý vật tư nông nghiệp thường là nơi đầu tiên nhà vườn tìm đến khi cây có vấn đề. Người bán tư vấn loại phân, loại thuốc, có khi xuống tận vườn xem bệnh. Nhiều đại lý còn bán chịu theo mùa vụ, thu mua lại nông sản, tổ chức hội thảo giới thiệu sản phẩm của các công ty phân bón, thuốc.
Sự gần gũi ấy có mặt tích cực: nhà vườn có người hỏi han, có hàng ngay khi cần. Nhưng cũng cần nhìn rõ rằng người bán có lợi ích riêng: bán càng nhiều sản phẩm, đặc biệt các sản phẩm có chiết khấu cao, thì càng lời. Không ít vườn bị bón thừa phân, phun thừa thuốc vì nghe theo tư vấn thiên về bán hàng, vừa tốn tiền vừa hại đất.
Một nhà vườn tỉnh táo thường hỏi ý kiến từ vài nguồn: đại lý, cán bộ khuyến nông của xã, người trồng lâu năm, các lớp tập huấn của ngành nông nghiệp. Khi đại lý đưa ra một sản phẩm mới, hãy hỏi thành phần là gì, dùng cho bệnh gì, có trong danh mục được phép không, và thử trên vài cây trước khi dùng cho cả vườn.
Mua phân bón và thuốc: kiểm tra những gì
Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật giả, kém chất lượng vẫn là nỗi lo ở nhiều vùng nông thôn. Khi mua, nhà vườn nên để ý:
- Nhãn mác đầy đủ: tên sản phẩm, thành phần, hàm lượng, tên và địa chỉ nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng, hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt.
- Bao bì nguyên vẹn: không rách, không có dấu hiệu bị mở ra đóng lại; phân bón không bị vón cục bất thường, thuốc không đổi màu hay tách lớp.
- Nơi bán có giấy phép: cửa hàng kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cần có giấy chứng nhận đủ điều kiện; có thể hỏi xem.
- Có hoá đơn, phiếu mua hàng: giữ lại để làm bằng chứng nếu sản phẩm có vấn đề, và để ghi chép chi phí của vườn.
- Giá rẻ bất thường: sản phẩm rẻ hơn nhiều so với mặt bằng chung cần thận trọng, nhất là khi người bán là người lạ đến tận nhà chào hàng.
- Thuốc trong danh mục được phép: thuốc bảo vệ thực vật phải nằm trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam; thuốc đã bị cấm thì tuyệt đối không dùng dù được mời chào.
Khi nghi ngờ vật tư giả, kém chất lượng, nhà vườn có thể phản ánh với chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý thị trường, nông nghiệp của tỉnh Đồng Nai để được hướng dẫn.
Dùng thuốc bảo vệ thực vật an toàn trong vườn nhà
Chỉ phun khi cần. Đi thăm vườn thường xuyên để phát hiện sâu bệnh sớm, chỉ phun khi mật độ sâu bệnh đến mức gây hại, không phun định kỳ theo lịch cho yên tâm. Nhiều loài côn trùng trong vườn là thiên địch có ích, phun tràn lan làm mất luôn lực lượng này.
Đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc, đúng cách. Nguyên tắc bốn đúng được ngành bảo vệ thực vật hướng dẫn từ lâu. Đọc kỹ nhãn trước khi pha, không tự ý tăng liều hay trộn nhiều loại thuốc với nhau khi không có hướng dẫn.
Bảo hộ khi phun. Mặc áo dài tay, quần dài, đội nón, đeo khẩu trang, kính, găng tay, ủng. Không phun khi trời gió mạnh hay giữa trưa nắng gắt. Phun xong tắm rửa sạch sẽ, giặt riêng quần áo phun thuốc.
Thời gian cách ly. Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly ghi trên nhãn, tức số ngày tối thiểu từ lần phun cuối đến khi thu hoạch. Thu hoạch trước thời gian này thì nông sản có thể còn dư lượng, nguy hiểm cho người ăn và bị trả hàng.
Vỏ bao thuốc. Không vứt vỏ chai, bao thuốc ra bờ lô, xuống suối hay đốt lẫn rác nhà. Gom vào bể chứa hoặc điểm thu gom vỏ bao thuốc bảo vệ thực vật của xã nếu có. Không dùng bình phun thuốc để đựng nước uống hay nước tưới rau.
Ủ phân hữu cơ từ những gì sẵn có trong vườn
Vùng điều, tiêu như Phú Riềng có rất nhiều nguyên liệu hữu cơ: lá điều rụng mùa khô, cành tỉa của cây trụ sống, vỏ cà phê sau xay xát, trái điều giả bỏ lại sau khi tách hạt, phân bò, phân gà của các hộ chăn nuôi. Thay vì đốt bỏ hay để thối rữa thu hút ruồi, những thứ này có thể được ủ thành phân bón cho chính vườn nhà.
Cách ủ phổ biến là chất thành đống theo từng lớp xen kẽ: lớp vật liệu thô như lá, cành băm nhỏ, vỏ cà phê; lớp phân chuồng; rắc thêm chế phẩm vi sinh nếu có. Tưới ẩm vừa phải, phủ bạt để giữ nhiệt và tránh mưa rửa trôi. Định kỳ đảo đống cho thoáng khí. Sau một thời gian, đống ủ hoai, xốp, không còn mùi hôi, có thể bón cho cây.
Không nên bón phân chuồng tươi chưa ủ trực tiếp vào gốc cây, nhất là với tiêu và sầu riêng, vì dễ mang mầm bệnh và làm nóng rễ. Trái điều giả nhiều đường, khi ủ cần trộn với vật liệu khô và đảo đều để tránh chua, thối. Nhiều hội nông dân, hợp tác xã ở vùng Bình Phước cũ đã tổ chức hướng dẫn ủ phân từ phụ phẩm nông nghiệp; hỏi ở xã để biết có lớp nào.
Giữ cỏ che phủ và chăm đất cho vườn sống lâu
Một thói quen phổ biến trước đây là phun thuốc diệt cỏ hoặc cuốc sạch cỏ cho vườn trông sạch sẽ. Trên đất đồi thoải ở Phú Riềng, mặt đất trơ trụi bị mưa lớn rửa trôi lớp đất mặt màu mỡ, mùa khô thì đất nóng, mất ẩm nhanh. Lâu dần, đất bạc màu, chai cứng, cây yếu và phải bón ngày càng nhiều phân.
Xu hướng hiện nay là giữ cỏ che phủ giữa các hàng cây, chỉ phát cỏ quanh gốc khi cần. Cỏ được cắt ngắn bằng máy, để lại làm lớp phủ. Một số vườn trồng cây che phủ như đậu, lạc dại giữa hàng. Lớp phủ giữ ẩm, giảm xói mòn, nuôi sống giun đất và vi sinh vật, giúp đất tơi xốp hơn qua các năm.
Kết hợp với bón phân hữu cơ, bón vôi khi đất chua theo kết quả đo hoặc hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, và giảm dần phân hoá học, nhiều nhà vườn nhận thấy vườn ít bệnh rễ hơn, cây chịu hạn tốt hơn. Đất khoẻ là nền móng của mọi loại cây, dù là điều, tiêu, cà phê hay cây ăn trái.
VietGAP, hữu cơ và sản xuất thông thường: khác nhau ở đâu
Bảng dưới so sánh khái quát để nhà vườn hình dung; tiêu chuẩn cụ thể và thủ tục chứng nhận cần tra văn bản hiện hành:
| Khía cạnh | Thông thường | VietGAP | Hữu cơ |
|---|---|---|---|
| Phân bón hoá học | Dùng theo kinh nghiệm | Được dùng, theo quy trình và có ghi chép | Không dùng |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Dùng theo nhu cầu | Chỉ thuốc được phép, đúng thời gian cách ly | Chỉ chế phẩm sinh học được chấp nhận |
| Ghi chép nhật ký | Ít hoặc không | Bắt buộc | Bắt buộc, chặt chẽ |
| Chứng nhận | Không | Do tổ chức được chỉ định đánh giá | Do tổ chức chứng nhận hữu cơ đánh giá |
| Thời gian chuyển đổi | Không | Có thể áp dụng ngay khi đáp ứng | Cần thời gian chuyển đổi đất |
| Phù hợp với | Mọi hộ | Hộ hoặc nhóm hộ muốn bán vào kênh có yêu cầu | Hộ kiên trì, có đầu ra riêng |
Chứng nhận có chi phí và cần duy trì hằng năm. Vườn nhỏ thường tham gia theo nhóm, qua hợp tác xã, để chia sẻ chi phí và đủ quy mô làm việc với bên mua.
Hợp tác xã và tổ hợp tác: làm chung để đi xa
Ở vùng điều Bình Phước cũ, nhiều hợp tác xã nông nghiệp đã hình thành để gom nông sản, mua chung vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và làm việc với doanh nghiệp chế biến. Với nhà vườn nhỏ ở Phú Riềng, tham gia hợp tác xã có thể giúp mua phân bón với giá sỉ, được tập huấn, cùng làm chứng nhận VietGAP hay hữu cơ, và có hợp đồng bán hàng ổn định hơn.
Nhưng hợp tác xã chỉ hiệu quả khi thành viên tin nhau, ban quản lý minh bạch về tài chính và có đầu ra thật. Trước khi tham gia, nên tìm hiểu điều lệ, quyền lợi và nghĩa vụ, phần vốn góp, cách chia lợi nhuận, và hỏi những thành viên hiện tại về trải nghiệm của họ. Tránh những mô hình hứa hẹn quá mức hay đòi góp vốn lớn ngay từ đầu.
Tổ hợp tác là hình thức đơn giản hơn, vài hộ liền kề cùng làm một việc cụ thể như mua chung máy tuốt tiêu, thuê chung đội phun, cùng đăng ký vùng trồng. Thông tin về các hợp tác xã, tổ hợp tác đang hoạt động có thể hỏi ở bộ phận nông nghiệp của xã hoặc hội nông dân xã. Danh bạ doanh nghiệp của trang cũng liệt kê các hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp có đăng ký trên địa bàn.
Chăn nuôi, nuôi ong và vòng tuần hoàn trong vườn
Nhiều hộ ở Phú Riềng nuôi thêm vài con bò, đàn gà hay vài thùng ong bên cạnh vườn cây. Phân bò, phân gà là nguồn hữu cơ quý cho đống ủ; cỏ phát trong vườn, thân cây bắp, lá mì có thể làm thức ăn cho bò. Ong thụ phấn cho điều, cà phê, cây ăn trái, đồng thời cho mật — nhất là vào mùa cao su ra lá non, khi nhiều nhà nuôi ong mang thùng về đặt quanh lô.
Kết hợp như vậy giúp giảm lượng vật tư mua ngoài, tận dụng phụ phẩm và có thêm nguồn thu rải đều trong năm. Tuy vậy cần tính tới vệ sinh môi trường: chuồng trại đặt xa giếng nước, có hố chứa phân, không để nước thải chảy ra đường hay sang vườn nhà bên. Nuôi ong thì cần thoả thuận với hàng xóm về thời điểm phun thuốc để tránh ong chết hàng loạt.
Vòng tuần hoàn nhỏ trong vườn nhà không thay được hoàn toàn phân bón mua ngoài, nhưng giảm được một phần chi phí và giúp đất ngày càng khoẻ hơn. Đó là cách làm vườn mà nhiều người lớn tuổi ở vùng đất đỏ vẫn giữ từ thời mới khai hoang, nay được nhìn lại như một hướng đi bền vững.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận biết phân bón giả?
Khó nhận biết bằng mắt thường, nhưng có thể để ý bao bì thiếu thông tin, in mờ, giá rẻ bất thường, phân vón cục hoặc tan bất thường, bán bởi người lạ đến tận nhà. Nên mua ở cửa hàng có giấy phép, giữ hoá đơn và báo cơ quan chức năng khi nghi ngờ.
Ủ phân từ vỏ cà phê, lá điều có khó không?
Không khó. Chất vật liệu thành lớp xen với phân chuồng, tưới ẩm vừa phải, phủ bạt và đảo định kỳ cho thoáng khí; có chế phẩm vi sinh thì đống ủ hoai nhanh hơn. Khi phân xốp, không còn mùi hôi là dùng được.
Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là số ngày tối thiểu tính từ lần phun cuối cùng đến khi được thu hoạch nông sản, ghi trên nhãn từng loại thuốc. Tuân thủ thời gian này giúp nông sản không còn dư lượng thuốc vượt mức an toàn, bảo vệ người ăn và tránh bị trả hàng.
Vườn nhỏ có làm VietGAP được không?
Được, nhưng một hộ nhỏ tự làm thường tốn chi phí và công sức ghi chép. Cách phổ biến là tham gia nhóm hộ, tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để cùng áp dụng quy trình và cùng được đánh giá chứng nhận, chia sẻ chi phí và dễ làm việc với bên mua.
Giữ cỏ trong vườn có làm cây thiếu dinh dưỡng không?
Nếu để cỏ mọc um tùm sát gốc thì có thể tranh nước, tranh dinh dưỡng. Cách đúng là phát cỏ quanh gốc, giữ cỏ cắt ngắn giữa các hàng làm lớp phủ. Lớp phủ giữ ẩm, giảm xói mòn và nuôi vi sinh vật có ích, giúp đất tốt hơn về lâu dài.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật xử lý thế nào?
Không vứt ra bờ lô, suối hay đốt chung với rác sinh hoạt. Súc rửa và đổ nước súc vào bình phun để dùng, sau đó gom vỏ vào bể chứa hoặc điểm thu gom của xã nếu có. Hỏi chính quyền xã về nơi thu gom vỏ bao thuốc ở địa phương.