Mỗi vụ tái canh cao su, mỗi mùa chế biến điều ở Phú Riềng để lại hàng nghìn tấn thứ trước kia bị đốt hoặc bỏ: thân gỗ cao su già, cành ngọn, vỏ cứng hạt điều, vỏ lụa, vỏ cà phê. Ngày nay phần lớn những thứ ấy đã có người mua: xưởng cưa, nhà máy ván, cơ sở ép dầu vỏ điều, lò viên nén, cơ sở làm phân hữu cơ. Cùng với đó, khoai mì trồng xen hay trồng trên đất chờ tái canh có đầu ra ở nhà máy tinh bột ngay trên địa bàn.
Bài này nhìn chuỗi phụ phẩm từ góc kinh doanh: ai mua, ai bán, cơ sở nhỏ có thể tham gia ở khâu nào và cần lưu ý gì. Góc nhà vườn bán cây cao su khi tái canh đã có bài riêng trong mục cao su và nông trường.
Vì sao phụ phẩm thành hàng hoá
Ở vùng cây công nghiệp, khối lượng phụ phẩm rất lớn và đến theo nhịp đều. Một vườn cao su hết chu kỳ khai thác, khoảng vài chục năm, sẽ được thanh lý để trồng lại; thân cây trở thành gỗ, cành nhánh thành củi. Một xưởng điều chạy cả mùa để lại hàng núi vỏ cứng. Trước đây, đốt bỏ là cách rẻ nhất; giờ đây khói và tro gây phiền hà, bị chính quyền và hàng xóm nhắc, trong khi lại có người sẵn sàng trả tiền.
Nhu cầu đến từ nhiều phía: ngành đồ gỗ cần gỗ cao su vì đây là loại gỗ rừng trồng, dễ gia công, được thị trường chấp nhận; các ngành công nghiệp cần dầu vỏ hạt điều làm nguyên liệu; các nhà máy, lò hơi cần nhiên liệu sinh khối thay than; nông nghiệp hữu cơ cần nguyên liệu ủ phân. Theo danh bạ của trang, trên địa bàn đã có các cơ sở sản xuất dầu điều, nhiên liệu sinh học, sản phẩm từ gỗ và viên nén, xử lý rác hữu cơ, cùng xí nghiệp chế biến gỗ gắn với ngành cao su.
Với người kinh doanh, điều này có nghĩa là phụ phẩm có giá, có cạnh tranh, và có cả rủi ro về môi trường, cháy nổ cần quản lý như mọi ngành sản xuất khác.
Cũng cần nhìn thẳng rằng phụ phẩm là thị trường nhỏ lẻ, giá biến động theo mùa và theo sức mua của vài cơ sở lớn. Năm nhiều vườn tái canh, gỗ và củi dồi dào, giá xuống; năm ít, các xưởng tranh nhau nguồn. Mùa điều kết thúc thì vỏ điều cũng cạn. Người làm ăn trong chuỗi này thường phải kết hợp nhiều dòng phụ phẩm, hoặc kết hợp với một nghề chính khác như vận tải, thu mua nông sản, để có việc quanh năm và đỡ phụ thuộc một nguồn.
Gỗ cao su thanh lý: từ vườn tới xưởng
Khi một vườn cao su thanh lý, thường có ba nhóm sản phẩm: thân gỗ đủ lớn để xẻ, gỗ nhỏ và cành làm củi hoặc nguyên liệu dăm, viên nén, gốc rễ phải đào bỏ để trồng lại. Người mua cây thường là các đội khai thác làm việc cho xưởng cưa hoặc nhà máy chế biến gỗ, mua theo cả vườn, tự lo đốn hạ, cắt khúc, chở đi. Gỗ cao su tươi dễ bị nấm mốc, mối mọt, nên phải xẻ và tẩm sấy sớm.
Cơ sở nhỏ ở Phú Riềng có thể tham gia ở nhiều khâu: dịch vụ đốn hạ, cưa khúc; xe chở gỗ; xưởng cưa xẻ sơ bộ; bán củi cho lò sấy, lò nấu của các xưởng điều; dịch vụ đào gốc, dọn đất bằng máy cho hộ tái canh. Mỗi khâu có rủi ro riêng: đốn hạ là việc nguy hiểm cần thợ có kinh nghiệm; xe gỗ phải tuân thủ tải trọng, nhất là trên đường liên thôn; xưởng cưa có bụi, tiếng ồn, nguy cơ cháy, phải đặt đúng chỗ và có hồ sơ môi trường, phòng cháy.
Một lưu ý về nguồn gốc: gỗ khai thác từ vườn cao su của hộ hay của doanh nghiệp đều cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp khi vận chuyển và bán cho nhà máy, nhất là nhà máy làm hàng xuất khẩu có yêu cầu truy xuất. Người mua vườn nên hỏi kỹ giấy tờ đất, hợp đồng mua bán, và giữ hồ sơ theo từng lô gỗ.
Vỏ hạt điều: từ chất thải thành nguyên liệu
Vỏ cứng hạt điều chứa một lớp dầu có tính ăn mòn, gây bỏng da. Chính lớp dầu này lại là nguyên liệu công nghiệp có giá trị: dầu vỏ hạt điều được dùng trong sản xuất nhựa, sơn, vật liệu ma sát và nhiều ứng dụng hoá chất khác. Vì vậy, vỏ điều từ các xưởng chế biến ở Phú Riềng và vùng lân cận được gom về các cơ sở ép dầu; bã vỏ sau khi ép có thể dùng làm chất đốt cho lò có hệ thống xử lý khói.
Với xưởng điều, bán vỏ thay vì đốt vừa có thêm khoản thu nhỏ vừa giảm khói, giảm khiếu nại. Với người kinh doanh, khâu gom vỏ từ nhiều xưởng nhỏ, chở về cơ sở ép là một dịch vụ cần xe, kho có mái, và hiểu biết về an toàn vì vỏ điều dễ bắt lửa, dầu có thể gây bỏng. Cơ sở ép dầu là loại hình sản xuất có tác động môi trường đáng kể, phải có giấy phép môi trường, hệ thống xử lý khí thải, nước thải phù hợp, và thường phải đặt xa khu dân cư.
Vỏ lụa hạt điều, phần màng mỏng bọc nhân, cũng có người mua làm thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu khác; khối lượng nhỏ hơn nhưng nhẹ, dễ gom.
Các dòng phụ phẩm chính và nơi đi thường gặp
Bảng dưới tổng hợp khái quát các dòng phụ phẩm của vùng Phú Riềng và hướng tiêu thụ phổ biến; giá và người mua cụ thể thay đổi theo thời điểm nên không nêu:
| Phụ phẩm | Nguồn | Hướng tiêu thụ | Lưu ý chính |
|---|---|---|---|
| Thân gỗ cao su | Vườn thanh lý, tái canh | Xưởng cưa, nhà máy đồ gỗ, ván ghép | Giấy tờ nguồn gốc, xẻ sấy sớm |
| Cành, ngọn, gỗ nhỏ | Vườn thanh lý | Củi lò sấy, dăm gỗ, viên nén | Tải trọng xe, cháy kho |
| Vỏ cứng hạt điều | Xưởng chế biến điều | Cơ sở ép dầu vỏ điều, chất đốt lò có xử lý khói | Dầu gây bỏng, dễ cháy |
| Vỏ lụa hạt điều | Xưởng bóc lụa | Nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, ủ phân | Giữ khô, tránh mốc |
| Trái điều giả | Vườn điều | Phần lớn bỏ lại vườn; một phần ủ phân hoặc chế biến thử nghiệm | Lên men nhanh, khó gom |
| Vỏ cà phê | Hộ xay xát | Ủ phân hữu cơ, chất đốt | Ẩm, dễ mốc |
| Khoai mì củ | Trồng xen, đất chờ tái canh | Nhà máy tinh bột mì trên địa bàn | Thu hoạch đúng tuổi, chở nhanh |
Nhìn bảng có thể thấy phụ phẩm của nhà này là nguyên liệu của nhà kia. Chuỗi càng khép kín trong vùng thì chi phí vận chuyển càng thấp và giá trị giữ lại cho người địa phương càng nhiều.
Khoai mì và nhà máy tinh bột trên địa bàn
Khoai mì không phải phụ phẩm, nhưng là cây gắn chặt với chu kỳ cao su ở Phú Riềng: nhiều hộ trồng khoai mì trên đất vừa thanh lý cao su, chờ trồng lại, hoặc trồng xen những năm đầu khi cây cao su còn nhỏ. Theo danh bạ, trên địa bàn có nhà máy chế biến tinh bột của một doanh nghiệp vốn nước ngoài đặt ở thôn Tân Phú, xã Phú Riềng; ngoài ra còn các điểm thu mua khoai mì phục vụ nhà máy trong và ngoài vùng.
Với người kinh doanh, chuỗi khoai mì mở ra các việc: thu mua củ tươi, xe chở, dịch vụ cày đất, nhổ củ thuê, cung ứng hom giống. Củ khoai mì sau khi nhổ giảm chất lượng nhanh, nên khâu vận chuyển phải gọn trong ngày; nhà máy thường tính tiền theo hàm lượng tinh bột, nên thu mua cần hiểu cách đo của nhà máy và giải thích rõ cho người trồng.
Về phía nhà máy tinh bột, nước thải và bã mì là vấn đề môi trường lớn, được quản lý theo quy định riêng; bã mì sau xử lý có thể làm thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu khác. Đây là phần việc của doanh nghiệp lớn, nhưng cũng tạo cơ hội cho cơ sở nhỏ thu gom, vận chuyển phụ phẩm nếu đáp ứng điều kiện.
Ủ phân hữu cơ từ phụ phẩm: hướng làm ăn mới
Làn sóng chuyển sang sầu riêng, cây ăn trái và nhu cầu làm vườn theo hướng an toàn, hữu cơ ở Phú Riềng kéo theo nhu cầu phân hữu cơ tăng lên. Trong khi đó, vùng này có sẵn vỏ cà phê, vỏ lụa điều, lá cành, phân chuồng từ các trại chăn nuôi. Một số hợp tác xã và cơ sở nhỏ đã thử gom phụ phẩm, ủ với chế phẩm vi sinh, bán phân hữu cơ cho nhà vườn trong vùng.
Kinh doanh phân bón hữu cơ là ngành có điều kiện: sản phẩm bán ra thị trường phải được công nhận lưu hành, cơ sở sản xuất phải đáp ứng điều kiện theo pháp luật về trồng trọt. Ủ để dùng trong vườn nhà hay trong nội bộ hợp tác xã khác với sản xuất phân bón thương mại có nhãn mác bán đại trà. Người muốn làm thương mại nên tìm hiểu kỹ quy định hiện hành trước khi đầu tư nhà xưởng.
Ở mức đơn giản hơn, dịch vụ thu gom phụ phẩm, cung cấp nguyên liệu ủ, hoặc ủ phân thuê ngay tại vườn cho nhà vườn có thể là bước khởi đầu ít vốn, giúp tìm hiểu thị trường trước khi tính tới sản xuất có thương hiệu.
Cơ sở nhỏ muốn tham gia: bắt đầu từ đâu
Chọn một khâu, làm cho chắc. Gom vỏ điều, chở củi, dịch vụ đào gốc hay thu mua khoai mì đều cần quan hệ với cả đầu vào lẫn đầu ra. Bắt đầu với một khâu, một vài khách quen trước khi mở rộng.
Có hợp đồng với bên mua. Phụ phẩm giá thấp trên mỗi tấn, lời nằm ở khối lượng và chi phí chở. Không có hợp đồng tiêu thụ, chỉ cần bên mua ngừng nhận vài tuần là kho đầy, tiền kẹt.
Tính kỹ chi phí vận chuyển. Phụ phẩm cồng kềnh, nặng, giá trị thấp, nên quãng đường chở quyết định lãi lỗ. Nguồn và nơi tiêu thụ cùng trong vùng Phú Riềng, Đồng Xoài thì dễ làm hơn chở xa.
Làm đúng thủ tục môi trường, phòng cháy. Kho vỏ điều, bãi gỗ, xưởng cưa là nơi dễ cháy và dễ bị phản ánh về bụi, khói. Đặt xa nhà dân, làm hồ sơ theo quy định trước khi hoạt động.
Giữ giấy tờ nguồn gốc. Gỗ, nông sản bán cho nhà máy xuất khẩu ngày càng phải truy xuất được. Phiếu mua, hợp đồng, giấy tờ vườn là thứ cần lưu theo lô.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ cao su thanh lý thường được dùng làm gì?
Phần thân đủ lớn được xẻ, tẩm sấy để làm đồ gỗ nội thất, ván ghép, đồ gia dụng; phần nhỏ hơn và cành làm củi, dăm gỗ hoặc nguyên liệu viên nén nhiên liệu. Gỗ cao su là gỗ rừng trồng nên được nhiều thị trường đồ gỗ chấp nhận, miễn có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng.
Vỏ hạt điều có độc không, xử lý thế nào cho an toàn?
Dầu trong vỏ hạt điều có tính ăn mòn, tiếp xúc trực tiếp gây bỏng da, khói khi đốt lộ thiên rất nặng mùi. Người gom, chở vỏ nên dùng găng tay, tránh chạm mắt. Không đốt vỏ lộ thiên; bán cho cơ sở ép dầu hoặc dùng làm chất đốt trong lò có xử lý khói theo hồ sơ môi trường.
Mở xưởng cưa gỗ cao su ở Phú Riềng cần lưu ý gì?
Cần đất đúng mục đích và quy hoạch, xa khu dân cư vì bụi và tiếng ồn, hồ sơ môi trường và phòng cháy theo quy định, nguồn gỗ có giấy tờ hợp pháp, và đường cho xe tải vào được quanh năm. Nên hỏi xã và cơ quan chuyên môn của tỉnh trước khi đầu tư.
Trồng khoai mì trên đất chờ tái canh cao su có lợi không?
Nhiều hộ trồng khoai mì một hai vụ để có thu nhập trong lúc chờ trồng lại, tận dụng đầu ra ở nhà máy tinh bột trên địa bàn. Tuy vậy, khoai mì lấy nhiều dinh dưỡng của đất; cần bón bù, chống xói mòn trên đất dốc. Nên hỏi cán bộ kỹ thuật trước khi quyết định.
Có nên đầu tư lò viên nén nhiên liệu từ phụ phẩm?
Đây là dự án sản xuất cần vốn khá lớn, nguồn nguyên liệu ổn định, đầu ra rõ ràng và hồ sơ môi trường, phòng cháy đầy đủ. Theo danh bạ, trên địa bàn đã có cơ sở làm sản phẩm này. Nên khảo sát kỹ nguồn cung, giá nguyên liệu theo mùa và hợp đồng tiêu thụ trước khi đầu tư.
Trái điều giả bỏ lại vườn có kinh doanh được không?
Trái điều giả nhiều nước, nhiều đường, lên men rất nhanh sau khi rụng nên khó gom và bảo quản. Một số nơi thử chế biến thành nước ép, giấm, hoặc ủ phân, nhưng quy mô còn nhỏ. Người muốn thử cần tính kỹ khâu thu gom trong ngày và an toàn thực phẩm nếu làm đồ ăn uống.