Khoảng chục năm trở lại đây, đi trên các đường lô ở Phú Riềng dễ thấy những vườn sầu riêng non mới trồng xen giữa gốc điều cưa, những hàng bơ, mít, chôm chôm thay cho nọc tiêu đã chết. Cây ăn trái đang làm thay đổi bộ mặt nhiều vườn nhà ở các xã Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, cũng như khắp vùng Bình Phước cũ.
Chuyển đổi vườn là quyết định lớn: đổi một cây quen, ít vốn sang một cây cần nhiều nước, nhiều phân, nhiều công và chờ vài năm mới có trái. Bài viết dưới đây không khuyên trồng hay không trồng, mà trình bày những gì nhà vườn trong vùng đã trải qua, những câu hỏi nên tự đặt ra trước khi đổi cây, và những điểm kỹ thuật cơ bản theo nguyên lý.
Vì sao nhiều vườn chuyển sang cây ăn trái
Lý do đầu tiên là thu nhập trên diện tích. Một vườn điều già, năng suất thấp, mỗi năm thu một lần với khoản tiền không lớn; trong khi cây ăn trái được giá có thể cho thu nhập cao hơn nhiều lần trên cùng diện tích khi vào thời kỳ kinh doanh. Thông tin về những vườn trúng mùa lan nhanh trong xóm, tạo động lực cho các hộ khác.
Lý do thứ hai là vườn tiêu chết bệnh để lại đất trống, cây cao su hết chu kỳ khai thác cần thanh lý, và người làm vườn muốn tìm cây mới thay vì trồng lại cây cũ trên đất đã mệt. Lý do thứ ba là thị trường: trái cây tươi, nhất là sầu riêng, có thêm kênh xuất khẩu chính ngạch trong những năm gần đây, kéo theo nhiều thương lái và vựa thu mua về tận vùng.
Nhưng cũng có những lý do để thận trọng. Cây ăn trái đòi vốn lớn, đặc biệt là hệ thống tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Thời gian chờ thu hoạch kéo dài, trong khi giá cả có thể thay đổi rất khác khi vườn bắt đầu cho trái. Những năm thời tiết bất thường, nắng hạn kéo dài hay mưa trái mùa, có thể làm rụng hoa, rụng trái non hàng loạt. Chuyển đổi theo phong trào mà không tính kỹ, nhà vườn có thể lặp lại bài học của cây tiêu.
Một số cây ăn trái thường thấy ở Phú Riềng
Sầu riêng. Cây ăn trái được trồng mới nhiều nhất ở vùng Bình Phước cũ trong những năm gần đây, các giống phổ biến là Ri6 và Monthong. Sầu riêng ưa đất sâu, thoát nước tốt, cần tưới đều trong mùa khô và sợ úng; bệnh xì mủ, thối rễ do nấm là nỗi lo lớn nhất. Từ khi trồng đến khi cho trái ổn định mất vài năm, cần chăm sóc kỹ.
Bơ. Bơ sáp và các giống bơ ghép được trồng xen trong vườn hoặc làm cây chắn gió. Bơ ở vùng thấp nóng như Phú Riềng thường chín sớm hơn bơ Tây Nguyên. Cây bơ cũng sợ úng, hay bị thối rễ ở chỗ đất trũng.
Mít. Mít ruột vàng, mít Thái trồng nhanh cho trái, ít kén đất, được nhiều hộ chọn trồng trên đất điều, đất tiêu cũ. Mít dễ chăm hơn sầu riêng nhưng giá cả biến động mạnh, có những đợt rớt giá sâu khi nhiều nơi cùng trồng.
Chôm chôm, măng cụt, bưởi. Trồng rải rác trong vườn nhà, nhiều nhất là chôm chôm. Măng cụt cần bóng mát khi còn nhỏ và nguồn nước tốt. Bưởi da xanh và một số cây có múi được trồng thử ở vài vườn, nhưng cần chăm kỹ vì nhiều sâu bệnh.
Cây trồng xen ngắn ngày. Trong những năm cây ăn trái còn nhỏ, nhiều nhà trồng xen chuối, đu đủ, khoai mì hoặc rau màu để có thu nhập trước mắt và che phủ đất. Cần tránh cây xen tranh nước quá nhiều với cây chính.
Nước tưới: điều kiện tiên quyết
Khác với điều hay cao su, hầu hết cây ăn trái cần tưới đều trong suốt mùa khô. Ở Phú Riềng, nguồn nước tưới chủ yếu là giếng khoan, ao đào trong vườn và một số nơi lấy nước từ suối, hồ nhỏ. Mùa khô càng về cuối, mực nước giếng càng xuống thấp, nhiều giếng yếu hẳn hoặc cạn vào những tháng nắng gắt nhất.
Trước khi chuyển đổi, nhà vườn nên trả lời: giếng hiện có cho bao nhiêu nước vào tháng khô nhất, đủ tưới bao nhiêu cây; có thể đào ao trữ nước mưa không; điện ra vườn đã có hay phải kéo; hệ thống tưới nhỏ giọt hay phun gốc thì chi phí bao nhiêu. Nhiều vườn sầu riêng non đã chết trong mùa khô đầu tiên chỉ vì giếng không đủ nước.
Tưới tiết kiệm là hướng đi chung: tưới nhỏ giọt, tủ gốc bằng rơm cỏ hoặc vỏ trấu, trồng cây che phủ đất, đào mương giữ nước mưa trên đất dốc. Cũng cần cân nhắc ảnh hưởng tới hàng xóm: khoan quá nhiều giếng sâu trong một khu có thể làm giếng nhà bên cạnh cạn, là nguyên nhân của không ít va chạm trong xóm.
Các bước nên đi trước khi chuyển đổi vườn
Chuyển đổi một vườn điều hay tiêu sang cây ăn trái là quyết định nhiều năm. Một trình tự thận trọng có thể như sau:
- Đi xem vườn thật: thăm vài vườn cùng loại cây trong xã, ở các tuổi khác nhau, hỏi chủ vườn chi phí, công chăm, những năm mất mùa và lý do.
- Kiểm tra đất và nước: xem đất có tầng sâu không, có chỗ đọng nước không; đo lưu lượng giếng vào tháng khô nhất.
- Tính vốn cả chu kỳ: chi phí giống, đào hố, tưới, phân, thuốc, công chăm cho đến khi có trái; tính cả trường hợp vườn cho trái muộn hơn dự kiến.
- Chuyển từng phần: giữ lại một phần cây cũ cho thu nhập, chuyển thử một lô nhỏ trước, học kinh nghiệm rồi mới mở rộng.
- Chọn giống nơi rõ nguồn gốc: mua cây ghép ở vườn ươm có giấy tờ, hỏi rõ giống và gốc ghép; tránh mua cây trôi nổi ven đường.
- Tìm hiểu đầu ra: hỏi thương lái, vựa thu mua trong vùng về yêu cầu chất lượng, mã số vùng trồng, thời điểm thu mua.
- Hỏi khuyến nông: cán bộ nông nghiệp của xã và các chương trình khuyến nông của tỉnh có thể có tập huấn, mô hình trình diễn.
Quan trọng nhất là đừng vay vốn vượt sức để chuyển đổi một lần toàn bộ diện tích. Những hộ chuyển đổi từ từ, vừa làm vừa học, thường ít gặp rủi ro lớn hơn.
Mã số vùng trồng và yêu cầu của thị trường
Với trái cây xuất khẩu chính ngạch, nhất là sầu riêng, thị trường nhập khẩu yêu cầu trái phải đến từ vùng trồng đã được cấp mã số và cơ sở đóng gói đã được cấp mã. Mã số vùng trồng giúp truy xuất trái cây đến từ vườn nào, được chăm sóc ra sao, dùng những loại thuốc gì. Để được cấp và giữ mã, nhà vườn thường phải ghi chép nhật ký canh tác, dùng thuốc trong danh mục được phép và tuân thủ thời gian cách ly.
Vườn nhỏ lẻ khó tự đăng ký mã số vùng trồng vì yêu cầu diện tích tối thiểu và hồ sơ. Cách phổ biến là các hộ liền kề liên kết lại, thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua, để cùng đăng ký. Thủ tục và cơ quan tiếp nhận hồ sơ có thể thay đổi sau khi sắp xếp lại bộ máy, nên hỏi cơ quan nông nghiệp của xã và của tỉnh Đồng Nai.
Ngay cả khi không bán đi xuất khẩu, việc ghi chép canh tác và dùng thuốc đúng cách cũng giúp nhà vườn chủ động hơn khi làm việc với thương lái, và an toàn hơn cho chính gia đình mình. Trái cây có dư lượng thuốc vượt mức có thể bị trả về, gây thiệt hại cho cả vùng chứ không chỉ một vườn.
Cây ăn trái và cảnh quan vùng đất đỏ
Sự xuất hiện của vườn cây ăn trái làm cảnh quan Phú Riềng thay đổi rõ. Những đồi điều xám bạc mùa khô xen thêm mảng xanh đậm của sầu riêng, những dải bơ, mít dọc đường lô. Mùa trái chín, xe tải nhỏ của thương lái vào tận vườn, các vựa tạm dựng lên ở ngã ba đường, không khí mua bán nhộn nhịp hơn hẳn.
Đi kèm là những thay đổi khác: nhu cầu nước tăng, lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật dùng nhiều hơn, lao động mùa vụ đến từ nơi khác. Một số nơi bắt đầu có các dịch vụ mới như phun thuốc bằng thiết bị bay không người lái, thi công hệ thống tưới, cung cấp cây giống. Đây cũng là cơ hội việc làm cho người trẻ ở lại quê.
Để vườn cây ăn trái bền lâu, nhiều người trồng lâu năm khuyên giữ một phần cây đa dạng, không trồng thuần một loại, chăm đất bằng phân hữu cơ, giữ cỏ che phủ giữa hàng thay vì phun thuốc diệt cỏ trắng đất. Một vườn có nhiều tầng cây, nhiều loại trái thì khi một loại mất giá hay mất mùa, gia đình vẫn còn chỗ dựa.
Cũng có những hộ quyết định giữ nguyên vườn điều sau khi đã cân nhắc kỹ: tuổi người làm vườn đã cao, con cái đi làm xa, nguồn nước yếu. Với họ, một vườn điều ít tốn công mà vẫn cho khoản thu đều đặn là lựa chọn hợp lý. Chuyển đổi hay không là chuyện của từng nhà, không có đáp án đúng chung cho cả xóm.
Chăm sầu riêng non trên đất đỏ: vài nguyên lý cơ bản
Những năm đầu là giai đoạn sầu riêng dễ chết nhất. Cây con trồng ra vườn cần được che nắng bằng lưới hoặc cây che bóng tạm như chuối, muồng, vì nắng gắt mùa khô ở Phú Riềng có thể làm cháy lá non. Hố trồng nên đắp mô cao hơn mặt đất xung quanh để nước mưa không đọng ở gốc, đất trộn phân hữu cơ hoai mục chứ không bón phân tươi.
Bộ rễ sầu riêng phần lớn nằm ở tầng đất mặt, rất nhạy với việc cuốc xới gần gốc và với nước đọng. Làm cỏ quanh gốc nên dùng tay hoặc phát, hạn chế cuốc sâu; tủ gốc bằng rơm, cỏ khô để giữ ẩm và giữ nhiệt độ đất ổn định. Tưới ít mà đều tốt hơn tưới nhiều một lần rồi để khô kiệt.
Bệnh xì mủ thân, thối rễ do nấm là nguyên nhân làm chết nhiều vườn sầu riêng non khắp miền Đông. Phòng bệnh dựa vào thoát nước tốt, không làm trầy xước gốc, bón đủ hữu cơ để đất có nhiều vi sinh vật có ích, kiểm tra gốc thường xuyên trong mùa mưa. Khi thấy vết chảy nhựa trên thân hay lá vàng bất thường, nên mời người có chuyên môn xem trước khi tự xử lý bằng thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Đất Phú Riềng có hợp trồng sầu riêng không?
Đất đỏ sâu, thoát nước tốt ở Phú Riềng phù hợp với sầu riêng, và cây này đã được trồng nhiều ở vùng Bình Phước cũ. Điều kiện quyết định là có đủ nước tưới trong mùa khô, tránh chỗ đất trũng úng và chăm sóc kỹ để phòng bệnh xì mủ, thối rễ.
Có nên chặt hết vườn điều để trồng sầu riêng?
Không nên chuyển đổi toàn bộ một lần. Cách thận trọng là chuyển thử một phần, giữ phần còn lại cho thu nhập trong những năm cây mới chưa có trái. Cần tính kỹ nguồn nước, vốn cả chu kỳ và đầu ra trước khi quyết định.
Trồng sầu riêng bao lâu thì có trái?
Tuỳ giống, cây giống và cách chăm sóc, thường phải vài năm sau khi trồng mới bắt đầu cho trái, và thêm vài năm nữa mới ổn định. Trong thời gian chờ, nhiều nhà trồng xen cây ngắn ngày để có thu nhập và che phủ đất.
Mã số vùng trồng là gì, vườn nhỏ có làm được không?
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất, phục vụ truy xuất nguồn gốc khi xuất khẩu. Vườn nhỏ thường khó tự đăng ký vì yêu cầu diện tích và hồ sơ, nên hay liên kết với các hộ lân cận qua tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua để đăng ký chung.
Cây mít có dễ trồng hơn sầu riêng không?
Mít ít kén đất, mau cho trái và ít bệnh nguy hiểm hơn sầu riêng, nên nhiều hộ chọn trồng trên đất cũ. Tuy vậy giá mít biến động mạnh, có những đợt rất thấp khi nhiều nơi cùng thu hoạch. Nên tìm hiểu đầu ra và không trồng thuần một loại.
Làm sao biết giếng nhà có đủ nước tưới cây ăn trái?
Cách tốt nhất là đo lưu lượng giếng vào tháng khô nhất trong năm, xem bơm liên tục được bao lâu thì nước yếu. So với nhu cầu tưới của số cây dự định trồng. Có thể hỏi các hộ xung quanh về tình trạng giếng của họ trong những năm hạn.