Phú Riềng Đỏ là tên gọi phong trào đấu tranh của công nhân đồn điền cao su Phú Riềng, thuộc công ty Michelin, vào cuối thập niên 1920. Mốc thường được nhắc là ngày 28/10/1929, khi tổ chức cộng sản đầu tiên ở đồn điền, gọi là chi bộ Phú Riềng, được thành lập; và đầu năm 1930, đúng dịp Tết Canh Ngọ, khi hàng nghìn công nhân đồng loạt bãi công, làm chủ đồn điền trong nhiều ngày trước khi bị đàn áp.
Phong trào được xem là một trong những cuộc đấu tranh có tổ chức lớn nhất của công nhân đồn điền Đông Dương thời ấy. Bài này kể lại bối cảnh, cách tổ chức, diễn biến chính, yêu sách và hệ quả, theo giọng tư liệu, phân biệt rõ phần đã được nhiều nguồn ghi nhận với phần chi tiết còn khác nhau giữa các nguồn.
Bối cảnh: một cộng đồng phu sống trong áp lực
Đến cuối thập niên 1920, đồn điền Phú Riềng đã có hàng nghìn công nhân, phần lớn là phu công-tra mộ từ đồng bằng Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ. Họ sống tập trung trong các làng công nhân, làm việc theo định mức nặng, chịu phạt, chịu khấu trừ lương và đánh đập từ tầng cai xu. Bệnh sốt rét và bệnh đường ruột khiến nhiều người chết, nhiều người khác bị giữ lại sau khi hết hạn hợp đồng vì không đủ tiền về quê.
Trong khi đó, phong trào yêu nước và tư tưởng mới đang lan rộng ở các đô thị, trường học và nhà máy. Một số người trẻ biết chữ, từng tham gia các tổ chức như Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, đã chủ động ký hợp đồng đi làm phu để vào các đồn điền, sống cùng công nhân và vận động họ. Đây là chiến lược được nhắc tới trong nhiều hồi ký: đưa người có tổ chức vào thẳng nơi tập trung đông lao động nhất.
Sự gặp nhau giữa một cộng đồng bị dồn ép và những người có ý thức tổ chức là điều kiện để phong trào Phú Riềng ra đời. Không có lớp người trước, sự phản kháng chỉ dừng ở bỏ trốn, lãn công tự phát; không có lớp người sau, những người vận động không có chỗ đứng.
Từ hội tương tế đến chi bộ: cách tổ chức trong đồn điền
Theo lời kể của những người trong cuộc, việc tổ chức bắt đầu bằng những hình thức gần gũi với đời sống phu: hội đá bóng, hội hiếu hỉ, tổ chức tương trợ khi có người ốm, người chết, lớp học chữ ban đêm. Qua những hoạt động ấy, người vận động tìm ra những công nhân có uy tín, dám nói, rồi kết nạp dần vào các nhóm bí mật.
Ngày 28/10/1929, chi bộ Phú Riềng được thành lập, là tổ chức cộng sản đầu tiên ở các đồn điền cao su Nam Kỳ theo cách ghi nhận phổ biến trong sử liệu Việt Nam. Bên cạnh chi bộ là các tổ chức quần chúng như công hội đỏ, tự vệ, hội phụ nữ, được tổ chức theo từng làng công nhân. Danh sách người tham gia và vai trò từng người được kể khác nhau đôi chút giữa các nguồn; người được nhắc đến nhiều nhất là Trần Tử Bình, sau này là tác giả cuốn hồi ký Phú Riềng đỏ.
Điểm đáng chú ý về mặt tổ chức là tính bí mật và phân tầng: một công nhân bình thường thường chỉ biết người trực tiếp liên lạc với mình. Cách làm này giúp phong trào không bị lộ hết một lúc khi có người bị bắt, đồng thời cho phép huy động đồng loạt khi cần.
Cuộc đấu tranh dịp Tết Canh Ngọ 1930
Đầu năm 1930, đúng dịp Tết Canh Ngọ, rơi vào cuối tháng 1 dương lịch, công nhân đồn điền Phú Riềng đồng loạt bãi công. Theo các tư liệu thường được trích, có khoảng năm nghìn người tham gia, gần như toàn bộ lực lượng lao động của đồn điền. Chọn dịp Tết có lý do thực tế: công nhân được nghỉ, tập trung ở làng, việc truyền tin và tập hợp dễ hơn, trong khi bộ máy quản lý lơi lỏng.
Công nhân chiếm giữ khu vực đồn điền, buộc bộ máy quản lý phải đối thoại, tự tổ chức canh gác, giữ trật tự và lo đời sống trong những ngày làm chủ. Các hồi ký kể cờ đỏ được kéo lên, các khẩu hiệu được viết, những buổi mít tinh diễn ra giữa làng. Chính hình ảnh những ngày ấy đã làm nên chữ "Đỏ" trong tên gọi Phú Riềng Đỏ.
Số ngày làm chủ, diễn biến từng ngày và số người bị bắt sau đó được các nguồn ghi không hoàn toàn giống nhau. Điều các nguồn thống nhất là cuộc bãi công có quy mô lớn, có tổ chức chặt chẽ, có yêu sách rõ ràng, và kết thúc khi chính quyền thuộc địa điều quân lên đàn áp.
Những yêu sách của công nhân
Yêu sách của cuộc đấu tranh xoay quanh quyền lợi cụ thể của người lao động hơn là khẩu hiệu chung chung. Theo các tư liệu thường được dẫn, có thể xếp thành mấy nhóm chính sau; câu chữ nguyên văn khác nhau giữa các bản ghi.
- Chấm dứt đánh đập, cúp phạt vô lý của cai xu và người quản lý, điểm gây phẫn uất nhất trong đời sống phu.
- Tăng lương, trả lương đúng hạn, bớt các khoản khấu trừ mà người phu không được giải thích.
- Giảm giờ làm, quy định thời gian làm việc hợp lý thay cho việc làm từ khuya đến chiều.
- Chữa bệnh và nghỉ ốm cho người đau, cải thiện thuốc men, trạm xá.
- Cho người hết hạn hợp đồng được hồi hương theo đúng cam kết, không giữ người ở lại bằng nợ nần.
- Đối xử tử tế với phụ nữ và trẻ em trong đồn điền, không bắt làm quá sức.
Đọc lại các yêu sách này, có thể thấy cuộc đấu tranh trước hết là của người lao động đòi những điều tối thiểu: không bị đánh, được trả công, được chữa bệnh, được về quê. Đó là lý do phong trào nhận được sự ủng hộ rộng rãi trong đồn điền, kể cả từ những người không tham gia tổ chức.
Phú Riềng trong bức tranh chung của đồn điền miền Đông
Phú Riềng không phải nơi duy nhất công nhân cao su phản kháng. Cuối thập niên 1920 và trong thập niên 1930, ở nhiều đồn điền miền Đông Nam Kỳ như vùng Dầu Tiếng, Lộc Ninh, Bình Long, Biên Hoà đều có những vụ bãi công, bỏ trốn tập thể, xung đột với cai xu. Báo chí đương thời ở Sài Gòn và cả ở Pháp từng đưa tin, tranh luận về chế độ lao động trong đồn điền, và chính quyền thuộc địa đã phải ban hành một số quy định về hợp đồng, y tế cho phu.
Điều làm Phú Riềng nổi bật là mức độ tổ chức. Thay vì phản ứng tự phát của một nhóm phu với một người cai cụ thể, đây là cuộc đấu tranh được chuẩn bị nhiều tháng, có hệ thống liên lạc, có yêu sách thống nhất, huy động gần như toàn đồn điền cùng lúc. Vì vậy trong các nghiên cứu, Phú Riềng thường được dùng làm ví dụ cho bước chuyển từ phản kháng tự phát sang đấu tranh có tổ chức của công nhân đồn điền.
Đặt Phú Riềng trong bức tranh chung cũng giúp tránh hai cách nhìn lệch. Một là coi đây là sự kiện đơn lẻ, bỗng dưng xảy ra. Hai là coi mọi đồn điền đều giống hệt nhau. Thực tế, mỗi đồn điền có điều kiện riêng về chủ sở hữu, quy mô, nguồn phu, cách quản lý; Phú Riềng là trường hợp mà các điều kiện ấy kết hợp lại để tạo ra một phong trào có sức vang xa.
Với người đọc ở vùng Phú Riềng hôm nay, cách nhìn này còn có một ý nghĩa gần gũi: ông bà của nhiều gia đình trong vùng có thể từng làm phu ở những đồn điền khác trước khi về Phú Riềng, hoặc ngược lại. Câu chuyện của họ là một phần của lịch sử chung của cả vùng đất đỏ miền Đông, không chỉ của riêng một đồn điền.
Đàn áp và hệ quả
Chính quyền thuộc địa điều lính lên Phú Riềng, bao vây các làng công nhân, bắt giữ những người bị xem là cầm đầu. Nhiều người bị đưa ra xét xử, bị tù, trong đó có người bị đày ra Côn Đảo. Một số người về sau tiếp tục hoạt động và giữ những vị trí quan trọng; nhiều người khác chết trong tù hoặc mất tích trong tư liệu.
Về phía công ty, cuộc bãi công buộc bộ máy quản lý phải điều chỉnh một số cách đối xử với công nhân, nhưng mức độ thay đổi đến đâu thì các nguồn đánh giá khác nhau. Về phía phong trào công nhân, Phú Riềng trở thành một kinh nghiệm được nhắc lại nhiều lần: cách tổ chức trong đồn điền, cách chọn thời điểm, cách đặt yêu sách cụ thể.
Điều đáng ghi nhớ là cái giá con người của cuộc đấu tranh. Đằng sau tên gọi oai hùng là những người phu cụ thể, với quê quán, gia đình, nhiều người không bao giờ trở về. Viết về Phú Riềng Đỏ một cách tôn trọng là nhớ tới họ như những con người, không chỉ như một con số trong sử sách.
Phú Riềng Đỏ trong trí nhớ địa phương hôm nay
Ở vùng Phú Riềng và cả Bình Phước cũ, Phú Riềng Đỏ là một phần của bài học lịch sử địa phương. Địa điểm gắn với sự ra đời của chi bộ và cuộc đấu tranh được công nhận là di tích, có nhà bia, công trình tưởng niệm; tên Phú Riềng Đỏ được đặt cho đường phố, công trình và nhiều hoạt động văn hoá. Ngày 28/10 hằng năm thường có các hoạt động kỷ niệm của địa phương và ngành cao su.
Với người muốn đến thăm di tích, cần biết đồn điền Phú Riềng xưa trải trên một vùng rộng, rộng hơn ranh giới huyện Phú Riềng sau này. Vì vậy vị trí cụ thể của các điểm di tích nên hỏi chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích trước khi đi, tránh dựa vào thông tin truyền miệng trên mạng.
Với người đọc lịch sử, Phú Riềng Đỏ là cửa ngõ để hiểu một chương lớn hơn: đời sống và đấu tranh của công nhân đồn điền cao su ở miền Đông Nam Bộ. Cuốn hồi ký Phú Riềng đỏ, các nghiên cứu về phu cao su và tư liệu lưu trữ thời thuộc địa là những nguồn nên đọc song song để có bức tranh đầy đủ, đối chiếu được nhiều góc nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Chi bộ Phú Riềng được thành lập ngày nào?
Theo ghi nhận phổ biến trong sử liệu Việt Nam, chi bộ Phú Riềng ra đời ngày 28/10/1929 tại đồn điền cao su Phú Riềng. Đây được xem là tổ chức cộng sản đầu tiên ở các đồn điền cao su Nam Kỳ thời ấy.
Cuộc bãi công Phú Riềng năm 1930 có bao nhiêu người tham gia?
Các tư liệu thường nêu khoảng năm nghìn công nhân, gần như toàn bộ lực lượng lao động của đồn điền. Con số này là ước lượng theo các nguồn hồi ký và nghiên cứu, không phải số thống kê chính xác của thời đó.
Vì sao chọn dịp Tết để đấu tranh?
Dịp Tết công nhân được nghỉ, tập trung ở các làng, nên truyền tin và tập hợp dễ hơn, trong khi bộ máy quản lý và giám sát lơi lỏng. Tết Canh Ngọ rơi vào cuối tháng 1 năm 1930 theo dương lịch.
Phong trào Phú Riềng Đỏ kết thúc thế nào?
Chính quyền thuộc địa điều quân lên bao vây, bắt giữ những người bị xem là cầm đầu. Nhiều người bị xét xử, tù đày, có người bị đưa ra Côn Đảo. Sau đó công ty có điều chỉnh một số cách đối xử, mức độ được các nguồn đánh giá khác nhau.
Đọc gì để hiểu kỹ hơn về Phú Riềng Đỏ?
Nên bắt đầu từ cuốn hồi ký Phú Riềng đỏ của Trần Tử Bình, rồi đọc thêm các công trình về lịch sử công nhân cao su và lịch sử địa phương Bình Phước. Đọc nhiều nguồn giúp đối chiếu các chi tiết còn khác nhau.
Di tích Phú Riềng Đỏ nằm ở đâu?
Di tích nằm trên vùng đồn điền Phú Riềng xưa, vốn trải rộng hơn ranh giới huyện Phú Riềng sau này. Nên hỏi chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích để biết vị trí cụ thể và giờ đón khách trước khi đi.