Từ khoảng cuối năm đến giữa mùa khô, vườn điều ở Phú Riềng trĩu trái: phần "quả" mọng màu đỏ, vàng, cam treo lủng lẳng, bên dưới đính một hạt điều cong hình hạt đậu, chín rồi rụng cả quả lẫn hạt xuống gốc. Người trong vùng gọi đó là mùa điều, mùa bận rộn nhất của nhiều nhà vườn bên cạnh việc cạo mủ.
Với người ở xa, thăm vườn điều mùa chín là trải nghiệm nông nghiệp thú vị và dễ có ở vùng đất đỏ. Nhưng đây là nơi làm ăn, không phải vườn du lịch dịch vụ. Bài này chỉ cách xin vào vườn, những gì đáng xem, câu nên hỏi và vài điều cần tránh để không gây phiền hay tự làm mình bị thương.
Cây điều trên đất Phú Riềng
Cây điều chịu hạn tốt, hợp với đất đỏ và đất xám thoát nước, nên từ lâu đã có mặt khắp vùng Bình Phước cũ, nơi được biết đến như một trong những vùng trồng điều lớn của cả nước. Ở Phú Riềng, điều thường được trồng xen với cao su ở những chỗ đất dốc, đất kém hơn, hoặc trồng thành vườn riêng của các hộ. Nhiều gia đình có cả vườn cao su lẫn vườn điều để rải thu nhập trong năm: cao su cạo phần lớn thời gian, điều thu một mùa tập trung vào mùa khô.
Điều ra hoa vào khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, hoa nhỏ mọc thành chùm ở đầu cành. Sau đó hạt phát triển trước, phần cuống phình to thành "quả" sau, đến khi chín thì quả mọng nước, màu sắc rực rỡ. Thứ người ta thu hoạch chính là hạt; phần quả thường bị bỏ lại hoặc dùng rất ít. Thời tiết mùa ra hoa ảnh hưởng mạnh đến năng suất: mưa trái mùa hay sương nhiều có thể làm hoa hỏng, nên năm được năm mất là chuyện nhà vườn quen thuộc.
Xin vào vườn thế nào cho phải
Đi qua người quen là tốt nhất. Phần lớn vườn điều ở đây là vườn hộ gia đình, không có dịch vụ đón khách. Cách thuận nhất là nhờ người quen trong vùng, chủ nhà nghỉ, người bán hàng ở chợ giới thiệu một nhà vườn sẵn lòng tiếp. Đi đường đột thì ghé nhà gần vườn hỏi, nói rõ mục đích chỉ để xem, chụp ảnh và tìm hiểu.
Chọn giờ không làm phiền. Mùa điều, nhà vườn nhặt hạt từ sáng sớm, trưa nghỉ, chiều có khi nhặt tiếp hoặc phơi hạt. Ghé vào khoảng giữa buổi sáng hoặc cuối chiều, ở lại vừa phải, không bắt người ta bỏ việc tiếp mình quá lâu.
Đi ít người. Một nhóm nhỏ dăm người là vừa. Đi đông làm chủ vườn ngại, dễ giẫm đạp hạt dưới gốc, làm gãy cành non.
Có qua có lại. Mua một ít hạt điều của chính nhà vườn, hoặc mang theo món quà nhỏ, là cách cảm ơn tự nhiên. Không nên đưa tiền "phí tham quan" khi người ta không đặt ra, dễ làm chủ nhà khó xử.
Những gì đáng xem trong một vườn điều
Một buổi trong vườn điều mùa chín có thể quan sát nhiều thứ mà người thành phố hiếm khi thấy.
| Điều đáng xem | Vì sao thú vị | Câu nên hỏi chủ vườn |
|---|---|---|
| Quả và hạt trên cành | Hạt điều mọc lộ ra ngoài, dưới quả — cấu tạo rất lạ so với hầu hết cây ăn trái | Giống điều này là giống gì, trồng bao nhiêu năm? |
| Cách nhặt hạt dưới gốc | Điều chín tự rụng, người ta nhặt, vặn hạt khỏi quả ngay tại vườn | Mỗi ngày nhặt mấy lượt, vì sao phải nhặt liên tục? |
| Sân phơi hạt điều thô | Hạt phải phơi đủ khô mới cất được, không thì mốc | Phơi mấy nắng là đạt, nhận biết hạt khô bằng cách nào? |
| Cách phát dọn gốc | Gốc điều được dọn sạch trước mùa để dễ thấy hạt rụng và phòng cháy | Dọn gốc khi nào, có đốt lá không? |
| Cây xen trong vườn | Nhiều vườn trồng xen tiêu, cà phê hay cây ăn trái | Trồng xen có lợi gì, có cạnh tranh nước không? |
Các câu hỏi về năng suất, giá bán là chuyện riêng của nhà vườn; nếu người ta không tự kể thì không nên hỏi dồn.
Những điều cần tránh trong vườn điều
Vườn điều có vài "cái bẫy" mà người lạ hay mắc. Nhớ mấy điều sau để chuyến thăm an toàn và êm đẹp:
- Không cắn, không bóc hạt điều tươi bằng tay không. Vỏ hạt điều chứa một loại dầu nhựa có tính ăn mòn, dính vào da có thể gây phồng rộp, bỏng rát, dính vào môi miệng còn tệ hơn. Đó là lý do hạt điều phải qua hấp, rang hoặc xử lý trước khi tách vỏ. Cầm hạt thô thì được, nhưng đừng cạy vỏ.
- Không tự nhặt hạt mang về. Hạt điều rơi đầy gốc trông như của trời cho, nhưng đó là thu hoạch của nhà vườn, là tiền của họ. Nhặt khi chưa được cho phép là lấy tài sản người khác.
- Không đốt lửa, hút thuốc. Mùa điều là mùa khô, lá điều và cỏ dưới gốc rất dễ cháy.
- Cẩn thận với kiến và ong. Cây điều có nhiều kiến vàng, kiến đỏ làm tổ trên cành; mùa hoa có ong. Không rung cây, không bẻ cành.
- Mặc đồ dài, đi giày. Nắng mùa khô rất gắt, mặt đất có cành khô, gai và hạt rụng dễ trượt chân.
- Rửa tay sau khi cầm quả. Nhựa quả điều để lại vệt khó giặt trên quần áo; trẻ nhỏ nên được người lớn trông khi chạm vào quả, hạt.
Nắm mấy điều này, chuyến thăm vườn điều sẽ là trải nghiệm thú vị cho cả gia đình, nhất là với trẻ em chưa từng thấy hạt điều mọc thế nào.
Quả điều và hạt điều sau khi rời vườn
Phần quả mọng của cây điều ăn được, có vị ngọt nhẹ xen chát, mùi thơm đặc trưng, ăn nhiều dễ bị rát cổ. Ở vùng trồng điều, trẻ con ngày trước thường hái quả chín chấm muối ớt ăn chơi. Một số gia đình làm món trộn, món nấu canh chua từ quả điều, hoặc ngâm làm nước uống; cũng có cơ sở thử chế biến quả điều thành nước ép, rượu, nhưng quy mô còn nhỏ so với lượng quả bị bỏ phí mỗi mùa.
Muốn thử, hãy xin chủ vườn một quả chín, rửa sạch, chú ý không để nhựa từ phần hạt dính vào. Người chưa quen nên ăn ít trước để biết mình có chịu được vị chát không. Không nên tự hái, tự ăn quả ở vườn lạ: ngoài chuyện xin phép, bạn không biết vườn vừa phun thuốc hay chưa.
Phần hạt sau khi phơi khô gọi là điều thô, được bán cho thương lái hoặc cơ sở chế biến. Từ hạt thô đến hạt nhân trắng phải qua nhiều công đoạn: hấp hoặc rang, tách vỏ, sấy, bóc vỏ lụa, phân loại. Một số cơ sở trong vùng còn rang hạt nguyên vỏ lụa bằng củi — món quà quen thuộc khách thường mua mang về. Chi tiết về chế biến và chọn mua hạt điều có ở các bài trong mục điều, tiêu và nông sản cũng như mục ẩm thực của trang.
Khi nào đi và kết hợp với gì
Thời điểm đẹp để thăm vườn điều là giữa mùa thu hoạch, khi trái chín nhiều, thường vào khoảng tháng 2 đến tháng 4 tuỳ năm và tuỳ giống. Đầu mùa trái lác đác; cuối mùa trái thưa và nắng rất gắt. Nên hỏi người quen trong vùng trước, vì năm thời tiết bất lợi có thể làm mùa điều sớm, muộn hay thất bát.
Mùa điều trùng mùa cao su thay lá và lá non, nên một chuyến có thể gom: sáng sớm ngắm rừng cao su, giữa buổi vào vườn điều, trưa ăn ở chợ hoặc quán cơm, chiều ghé khu tưởng niệm Phú Riềng Đỏ hoặc thăm một cơ sở rang điều nếu được giới thiệu. Đi với trẻ em thì rút gọn, để trẻ có thời gian quan sát và hỏi han trong vườn — đó là phần chúng nhớ lâu nhất.
Nếu đi bằng xe máy, nhớ rằng đường vào vườn điều phần lớn là đường đất. Mùa khô đường cứng, dễ đi nhưng bụi; nên đeo khẩu trang, kính, mặc áo khoác mỏng. Đỗ xe ở mép vườn hoặc sân nhà chủ, không chạy xe vào giữa vườn vì sẽ cán lên hạt đang rụng dưới gốc. Về tới nơi ở, giũ sạch bụi đỏ trên quần áo và giày trước khi vào nhà, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ.
Mùa điều và những người làm thuê theo vụ
Một vườn điều mùa chín cần người nhặt hạt hằng ngày, vì hạt rụng để lâu trên đất dễ hút ẩm, mốc hoặc bị chuột, sóc ăn. Gia đình ít người thì thuê thêm lao động theo ngày hoặc khoán theo cân hạt. Người làm thuê có thể là hàng xóm, đồng bào S'tiêng trong vùng, hoặc người từ nơi khác đến theo mùa. Nhiều gia đình có họ hàng ở quê vào phụ mùa điều, ở lại vài tháng rồi về.
Công việc trông đơn giản nhưng vất vả: cúi lom khom dưới gốc cây cả buổi, nắng gắt, tay dính nhựa quả điều. Trẻ con trong vùng lớn lên cùng mùa điều, nhiều người nhớ mãi những buổi sáng theo cha mẹ ra vườn, vặn hạt khỏi quả đến đen cả tay. Khi đứng trong vườn điều, nghe chủ vườn kể về những mùa như vậy, bạn sẽ hiểu hạt điều trong túi quà không chỉ là đặc sản, mà là công sức của cả một vùng.
Những năm gần đây, nhiều vườn điều già được thay bằng giống mới cho năng suất cao hơn, hoặc chuyển sang cây trồng khác khi giá cả, thời tiết không thuận. Vì vậy cảnh vườn điều mùa chín ở mỗi xã có thể thay đổi theo năm. Hỏi chủ vườn về những thay đổi ấy cũng là một cách tìm hiểu kinh tế nông nghiệp của vùng đất đỏ.
Cũng nên biết rằng mùa điều là mùa nhà vườn mệt mỏi nhất: dậy sớm, phơi hạt, canh trời, lo giá. Khách đến thăm vào lúc này nên gọn gàng, nhẹ nhàng, hỏi han vừa phải. Một lời cảm ơn chân thành và việc mua ủng hộ dù chỉ một ký hạt là cách để chuyến thăm để lại thiện cảm, để lần sau bạn hay người quen của bạn vẫn được đón tiếp.
Nếu có thời gian, hãy ở lại tới lúc nhà vườn cào hạt trên sân phơi buổi chiều. Tiếng hạt điều lạo xạo dưới cào, mùi quả điều chín lên men nhẹ khắp vườn và ánh nắng xiên qua tán lá là những thứ khó tả bằng ảnh, chỉ có thể cảm nhận khi đứng ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Mùa điều ở Phú Riềng vào tháng mấy?
Điều ra hoa khoảng cuối mùa mưa, đầu mùa khô và cho thu hoạch trong mùa khô, rộ nhất thường khoảng tháng 2 đến tháng 4. Thời điểm thay đổi theo năm và theo giống, năm thời tiết xấu có thể muộn hoặc ít trái, nên hỏi người trong vùng trước.
Có vườn điều nào mở cửa đón khách tham quan không?
Phần lớn vườn điều ở Phú Riềng là vườn hộ gia đình, không làm dịch vụ đón khách. Cách thuận nhất là nhờ người quen, chủ nhà nghỉ hoặc người bán hàng địa phương giới thiệu một nhà vườn sẵn lòng cho vào xem.
Có được nhặt hạt điều rơi dưới gốc không?
Không nên nếu chưa được chủ vườn cho phép. Hạt rụng dưới gốc là thu hoạch của nhà vườn, nhặt mang đi là lấy tài sản người khác. Muốn mang hạt về làm kỷ niệm, hãy xin hoặc mua một ít trực tiếp từ chủ vườn.
Vì sao không được bóc hạt điều tươi bằng tay?
Vỏ hạt điều chứa dầu nhựa có tính ăn mòn, dính vào da có thể làm phồng rộp, bỏng rát, dính vào môi miệng còn nguy hiểm hơn. Vì vậy hạt phải được hấp, rang hoặc xử lý trước khi tách vỏ. Cầm hạt thô thì được, đừng cạy hay cắn.
Trái điều có ăn được không?
Phần quả mọng ăn được, vị ngọt chát, mùi thơm riêng, ăn nhiều dễ rát cổ. Nên xin quả chín từ chủ vườn, rửa sạch, tránh nhựa từ phần hạt. Không tự hái ở vườn lạ vì không biết vườn vừa phun thuốc hay chưa.
Thăm vườn điều nên mang theo gì?
Mũ rộng vành, áo dài tay, giày kín mũi, nước uống và khăn ướt để lau tay sau khi cầm quả. Nắng mùa khô rất gắt, mặt đất có cành khô và hạt rụng dễ trượt, trên cành có kiến nên cần đồ bảo hộ đơn giản.