Phú Riềng qua các thời kỳ hành chính: từ Thủ Dầu Một, Sông Bé đến Đồng Nai

Trong chưa đầy một thế kỷ, vùng đất Phú Riềng đã đổi chỗ trên bản đồ hành chính nhiều lần: thời Pháp nằm trong phạm vi tỉnh Thủ Dầu Một; giai đoạn 1956–1975 thuộc vùng các tỉnh miền núi phía bắc miền Đông như Phước Long; sau 1975 thuộc tỉnh Sông Bé; từ 1997 thuộc tỉnh Bình Phước; lần lượt nằm trong huyện Phước Long, huyện Bù Gia Mập, huyện Phú Riềng; và từ 1/7/2025 là các xã của tỉnh Đồng Nai.

Bài này dựng lại dòng thời gian ấy, ghi rõ chỗ nào đã chắc, chỗ nào ranh giới từng thay đổi phức tạp cần tra văn bản gốc. Hiểu các mốc này giúp đọc đúng giấy tờ cũ, tài liệu cũ và hiểu vì sao người Phú Riềng nhiều thế hệ lại có nhiều cách nói về quê mình đến vậy.

Trước và trong thời Pháp: từ rừng của người S'tiêng đến đồn điền

Trước khi có đồn điền, vùng đất đỏ này là rừng và rẫy của đồng bào S'tiêng và các dân tộc bản địa, nằm ở rìa phía bắc của vùng Gia Định – Biên Hoà xưa, nơi quyền quản lý của chính quyền phong kiến chủ yếu chỉ mang tính danh nghĩa. Các sóc, các bon tự quản theo luật tục, giao thương với người Việt và người Khmer qua những tuyến đường mòn.

Thời Pháp, vùng này được đưa vào hệ thống hành chính Nam Kỳ thuộc địa, nằm trong phạm vi tỉnh Thủ Dầu Một, tỉnh được lập từ đầu thế kỷ 20. Các cấp bên dưới như quận, tổng, cũng như những "đại lý hành chính" phụ trách vùng cao, được điều chỉnh nhiều lần. Với đồn điền Phú Riềng, đơn vị quan trọng nhất trong đời sống thường ngày không phải tổng hay làng của chính quyền, mà là chính bộ máy của đồn điền.

Đây là lý do tư liệu thời Pháp về Phú Riềng chủ yếu là tư liệu của đồn điền và của các cuộc điều tra lao động, ít khi là sổ sách làng xã như ở đồng bằng. Người tìm hiểu nên tra các kho lưu trữ thời thuộc địa theo tên tỉnh Thủ Dầu Một và tên đồn điền.

Giai đoạn 1945–1975: hai hệ thống phân vùng song song

Từ sau năm 1945 đến 1975, vùng Phú Riềng nằm trong không gian chiến tranh, với hai hệ thống phân vùng hành chính song song. Phía chính quyền Sài Gòn, năm 1956 lập các tỉnh mới ở miền núi phía bắc miền Đông, trong đó có tỉnh Phước Long và tỉnh Bình Long; vùng đồn điền Phú Riềng nằm ở khu vực giáp ranh giữa các tỉnh này với tỉnh Bình Dương thời ấy, và ranh giới cụ thể thay đổi theo từng văn bản. Phía kháng chiến có cách phân vùng riêng theo nhu cầu tổ chức lực lượng, với những tên tỉnh, tên vùng không trùng với bên kia.

Hệ quả là trong tư liệu của giai đoạn này, cùng một khu vực có thể được ghi thuộc những đơn vị khác nhau tuỳ nguồn. Người đọc hồi ký kháng chiến sẽ gặp những tên gọi khác với người đọc văn bản hành chính của chính quyền Sài Gòn. Khi viết về giai đoạn này, cách an toàn là ghi rõ "theo cách phân vùng của bên nào", hoặc chỉ dùng tên đồn điền và tên vùng để tránh nhầm lẫn.

Điều chắc chắn là đồn điền Phú Riềng vẫn hoạt động trong phần lớn giai đoạn này, dù bị ảnh hưởng nặng nề bởi chiến sự, và vùng đất nằm giữa Đồng Xoài và Phước Long, những nơi diễn ra chiến dịch Đường 14 – Phước Long cuối năm 1974, đầu năm 1975.

Sau 1975: tỉnh Sông Bé và huyện Phước Long

Sau năm 1975, cả nước sắp xếp lại các tỉnh. Năm 1976, các tỉnh Bình Dương (Thủ Dầu Một), Bình Long, Phước Long được hợp nhất thành tỉnh Sông Bé, tỉnh lỵ ở Thủ Dầu Một. Vùng Phú Riềng thuộc huyện Phước Long của tỉnh Sông Bé, một huyện rất rộng trải từ vùng đồn điền lên tới biên giới Campuchia.

Đây cũng là giai đoạn các xã của vùng Phú Riềng dần hình thành. Đồn điền Michelin cũ chuyển thành nông trường cao su quốc doanh; các làng công nhân trở thành khu dân cư; dòng người đi xây dựng vùng kinh tế mới từ nhiều tỉnh đổ về khai hoang, lập ấp. Theo nhu cầu quản lý, nhiều xã được thành lập, chia tách, đổi tên trong các thập niên 1980 và 1990. Năm thành lập cụ thể của từng xã cần tra hồ sơ địa giới chính thức.

Cũng trong giai đoạn này, cụm "nông trường" trở thành một đơn vị gần như song song với xã trong đời sống người dân. Nhiều việc như nhà ở, điện nước, trường mẫu giáo, trạm xá ở các khu công nhân do nông trường lo; người dân làm giấy tờ ở xã nhưng việc làm, thu nhập, chỗ ở lại gắn với nông trường. Khi đọc hồ sơ, giấy tờ của các gia đình công nhân thời kỳ này, thường gặp tên đội, tên nông trường đứng cạnh tên xã, và có trường hợp ranh giới đội sản xuất không trùng với ranh giới xã.

Trong ký ức của nhiều gia đình đến Phú Riềng sau 1975, chữ "Sông Bé" gắn với những năm đầu khó khăn: đất mới, đường đất đỏ lầy lội mùa mưa, điện nước thiếu thốn, công việc gắn chặt với nông trường.

1997: tái lập tỉnh Bình Phước

Từ ngày 1/1/1997, tỉnh Sông Bé được chia thành tỉnh Bình Dương và tỉnh Bình Phước. Tên Bình Phước ghép từ hai tên tỉnh cũ Bình Long và Phước Long, tỉnh lỵ đặt ở Đồng Xoài. Vùng Phú Riềng tiếp tục thuộc huyện Phước Long, nay của tỉnh Bình Phước.

Với vùng Phú Riềng, tái lập tỉnh có một hệ quả thực tế: trung tâm tỉnh từ Thủ Dầu Một xa xôi chuyển về Đồng Xoài, gần hơn nhiều. Đồng Xoài phát triển thành đô thị trung tâm của vùng đất đỏ, và từ Phú Riềng đi Đồng Xoài làm giấy tờ, khám bệnh, mua bán trở thành thói quen của người dân trong gần ba thập niên.

Đây cũng là giai đoạn cao su, điều, tiêu phát triển mạnh ở Bình Phước, kéo theo dòng di dân tự do từ miền Bắc, miền Trung và cả đồng bào các dân tộc phía bắc vào lập nghiệp. Dân số vùng Phú Riềng tăng nhanh, đặt nền cho việc chia tách huyện về sau.

Một chi tiết đáng nhớ của giai đoạn này là huyện Phước Long khi ấy rất rộng, trung tâm huyện ở phía Phước Bình, Thác Mơ. Người ở vùng Phú Riềng muốn lên huyện phải đi ngược lên phía bắc theo trục đường tỉnh, trong khi việc buôn bán lại kéo họ xuống phía nam về Đồng Xoài. Sự lệch hướng giữa nơi làm giấy tờ và nơi làm ăn ấy là một trong những lý do được nêu khi bàn chuyện chia huyện ở các giai đoạn sau.

Đọc giấy tờ cũ theo mốc hành chính

Giấy ghi tỉnh Sông Bé. Được cấp trong khoảng 1976–1996. Địa chỉ thường là xã …, huyện Phước Long, tỉnh Sông Bé. Giá trị của giấy không mất đi; khi giao dịch chỉ cần chứng minh đó là cùng một nơi với địa chỉ hiện nay.

Giấy ghi huyện Phước Long, tỉnh Bình Phước. Được cấp trong khoảng 1997 đến cuối thập niên 2000. Lưu ý huyện Phước Long thời ấy rộng hơn nhiều so với thị xã Phước Long sau này, bao gồm cả vùng Phú Riềng và Bù Gia Mập.

Giấy ghi huyện Bù Gia Mập. Được cấp trong khoảng cuối thập niên 2000 đến 2015. Nếu tên xã là Phú Riềng, Bù Nho, Long Hà, Long Tân, Bình Tân, Long Bình, Long Hưng, Phú Trung, Phước Tân hoặc Bình Sơn thì thửa đất, ngôi nhà ấy thuộc vùng Phú Riềng.

Giấy ghi huyện Phú Riềng. Được cấp trong khoảng 2015 đến 30/6/2025. Đối chiếu tên xã cũ với bảng xã mới để biết nay thuộc xã nào của tỉnh Đồng Nai.

Tư liệu trước 1975. Thường ghi theo tên đồn điền hoặc theo đơn vị của một trong hai hệ thống phân vùng. Nên ghi rõ nguồn và năm khi trích dẫn, không quy đổi vội sang đơn vị hiện nay.

Dòng thời gian tóm tắt

Bảng dưới gom các mốc chính. Mốc nào ghi "khoảng" là vì ranh giới hoặc văn bản cụ thể cần tra thêm; mốc nào ghi ngày là mốc đã rõ.

Đặt các mốc cạnh nhau, có thể thấy vùng Phú Riềng chưa từng đứng yên trong một đơn vị hành chính quá hai, ba thập niên. Mỗi lần đổi là một lần trung tâm hành chính dời đi: Thủ Dầu Một, Đồng Xoài, Phước Long, Phú Nghĩa, trung tâm huyện Phú Riềng, và nay là Biên Hoà cùng các xã mới.

Từ Bù Gia Mập đến huyện Phú Riềng và cuộc sáp nhập 2025

Cuối thập niên 2000, huyện Phước Long được chia thành thị xã Phước Long và huyện Bù Gia Mập; vùng Phú Riềng thuộc Bù Gia Mập, với trung tâm huyện đặt ở xã Phú Nghĩa, phía bắc. Đến năm 2015, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, mười xã phía nam của Bù Gia Mập được tách ra lập huyện Phú Riềng: Phú Riềng, Bù Nho, Long Hà, Long Tân, Bình Tân, Long Bình, Long Hưng, Phú Trung, Phước Tân và Bình Sơn.

Huyện Phú Riềng tồn tại đúng mười năm. Từ ngày 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, tỉnh Bình Phước nhập vào tỉnh Đồng Nai. Mười xã được sắp lại thành bốn xã mới Phú Riềng, Long Hà, Bình Tân, Phú Trung, riêng Bình Sơn về phường Phước Bình. Lần đầu tiên trong lịch sử, vùng đất Phú Riềng chung một tỉnh với Biên Hoà và vùng công nghiệp phía nam.

Nhìn lại cả chặng đường, cái tên Phú Riềng đã đi từ một đồn điền lên thành tên huyện, rồi trở lại làm tên một xã. Nhưng vùng đất đỏ, những vườn cây và cộng đồng người đến từ khắp nơi thì vẫn ở đó, chỉ có những đường ranh trên giấy thay đổi quanh họ.

Câu hỏi thường gặp

Thời Pháp, Phú Riềng thuộc tỉnh nào?

Thời Pháp, vùng đồn điền Phú Riềng nằm trong phạm vi tỉnh Thủ Dầu Một của Nam Kỳ thuộc địa. Các đơn vị cấp dưới được điều chỉnh nhiều lần, nên khi tra tư liệu nên dùng cả tên tỉnh Thủ Dầu Một và tên đồn điền.

Tỉnh Sông Bé gồm những vùng nào?

Tỉnh Sông Bé được lập năm 1976 trên cơ sở hợp nhất các tỉnh Bình Dương (Thủ Dầu Một), Bình Long và Phước Long. Đến ngày 1/1/1997, Sông Bé được chia thành tỉnh Bình Dương và tỉnh Bình Phước. Vùng Phú Riềng thuộc phần Bình Phước.

Tên Bình Phước có nghĩa là gì?

Tên Bình Phước được ghép từ hai tên tỉnh cũ Bình Long và Phước Long, những tỉnh hợp thành phần phía bắc của tỉnh Sông Bé. Khi tái lập năm 1997, tỉnh lấy tên ghép này, tỉnh lỵ đặt ở Đồng Xoài.

Huyện Phú Riềng tồn tại bao lâu?

Huyện Phú Riềng được lập năm 2015 từ mười xã phía nam của huyện Bù Gia Mập, và chấm dứt hoạt động từ ngày 1/7/2025 khi cả nước bỏ cấp huyện. Như vậy huyện tồn tại khoảng mười năm.

Tư liệu giai đoạn 1956–1975 ghi Phú Riềng thuộc tỉnh khác nhau, đâu là đúng?

Giai đoạn này có hai hệ thống phân vùng song song và ranh giới thay đổi nhiều lần, nên các nguồn có thể ghi khác nhau mà không nguồn nào sai. Khi trích dẫn nên ghi rõ đó là cách phân vùng của bên nào và theo văn bản năm nào.

Vì sao người Phú Riềng hay nhắc Sông Bé dù tỉnh đã đổi từ lâu?

Tỉnh Sông Bé tồn tại hơn hai mươi năm, trùng với giai đoạn nhiều gia đình đến lập nghiệp sau 1975. Giấy tờ của thế hệ ấy ghi Sông Bé, và cái tên gắn với ký ức những năm khai hoang khó khăn, nên vẫn được nhắc trong câu chuyện thường ngày.