Mỗi năm vào giữa mùa khô, thường rơi vào khoảng tháng 1 đến tháng 3, rừng cao su ở Phú Riềng chuyển màu: lá xanh ngả vàng, cam, đỏ rồi rụng phủ kín mặt lô, vài tuần sau lá non nhú lên xanh nhạt. Đây là cảnh đẹp nhất của vùng đất đỏ và là lý do nhiều người chụp ảnh, đôi bạn trẻ chọn chụp ảnh cưới ở các vùng cao su Đông Nam Bộ.
Nhưng rừng cao su không phải công viên. Mỗi hàng cây có chủ, mỗi lô là nơi làm việc của người cạo mủ, và mùa thay lá cũng là lúc nhà vườn lo nhất vì cây yếu, dễ cháy. Bài này giúp bạn canh đúng thời điểm, chọn chỗ ngắm từ nơi công cộng và chụp ảnh theo cách người địa phương thấy dễ chịu.
Vì sao cao su lại thay lá
Cây cao su có nguồn gốc từ vùng rừng nhiệt đới Nam Mỹ, nhưng ở vùng có mùa khô rõ rệt như Đông Nam Bộ, cây hình thành nhịp rụng lá hằng năm. Khi mưa dứt, đất khô dần, cây chủ động trút bớt lá để giảm thoát hơi nước, giống cách nhiều loài cây rụng lá mùa đông ở xứ lạnh. Trước khi rụng, chất diệp lục trong lá bị phân giải, để lộ các sắc tố vàng, cam, đỏ vốn bị màu xanh che lấp — đó là lúc rừng cao su đổi màu.
Quá trình này không đồng loạt. Cây già và cây non, dòng giống này với dòng giống khác, lô trên đồi cao với lô ở chỗ trũng giữ ẩm tốt, mỗi nơi thay lá lệch nhau vài tuần. Vì thế có lúc cùng một con đường, bên trái đã trơ cành, bên phải vẫn còn vàng rực. Người hay đi lại trong vùng biết rằng không có một "ngày đẹp nhất" chung cho cả Phú Riềng, chỉ có khoảng thời gian mà nhiều lô cùng đẹp.
Với nhà vườn, mùa thay lá gắn với việc nghỉ cạo hoặc giảm cạo. Cây đang rụng lá và ra lá non thì mủ ít, cạo tiếp dễ làm cây kiệt sức, nên nhiều vườn dừng cạo một thời gian rồi mới mở lại khi tán lá đã đủ. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy vì sao mùa đẹp nhất của người ngắm cảnh lại là mùa nhàn và mùa lo của người trồng.
Các giai đoạn của mùa thay lá và cảnh đáng xem
Thời điểm dưới chỉ là khoảng gần đúng; năm mưa dứt muộn hay sớm thì cả chu kỳ dịch theo. Nên hỏi người quen trong vùng trước khi đi.
| Giai đoạn | Khoảng thời gian | Cảnh đáng xem | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lá ngả màu | Khoảng cuối tháng 12 đến tháng 1 | Tán chuyển vàng, cam, lốm đốm đỏ; vẫn còn đủ lá che nắng | Đẹp nhất cho ảnh tán cây nhìn từ dưới lên |
| Lá rụng nhiều | Khoảng tháng 1 đến tháng 2 | Lá đỏ vàng phủ dày mặt lô, đường đất như trải thảm | Lá khô rất dễ cháy, tuyệt đối không hút thuốc, đốt lửa |
| Trơ cành | Khoảng tháng 2 | Hàng cây trụi lá thẳng tắp, ánh nắng chiếu tới tận mặt đất | Nắng gắt, ít bóng mát, nên đi sáng sớm |
| Lá non | Khoảng tháng 2 đến tháng 3 | Tán phủ màu xanh non mỏng, ánh sáng xuyên qua rất trong | Mùa ong lấy mật lá non, đi gần thùng ong phải cẩn thận |
| Tán khép lại | Từ khoảng tháng 3–4 | Rừng xanh đậm trở lại, vườn chuẩn bị mở cạo | Công nhân quay lại cạo từ khuya, hạn chế vào lô |
Khoảng tháng 2 thường là lúc giao nhau của nhiều giai đoạn, dễ có cả lá đỏ trên cây lẫn thảm lá dưới đất — nếu chỉ đi được một lần, đây là khoảng nên chọn.
Ngắm ở đâu mà không phiền ai
Hai bên đường nhựa liên xã. Nhiều đoạn đường liên xã ở Phú Riềng chạy thẳng giữa hai vùng cao su, tán cây hai bên khép thành vòm. Đây là chỗ ngắm dễ nhất: có lề để dừng xe, không phải vào đất của ai. Chỉ cần chọn đoạn ít xe, đỗ sát lề, bật đèn cảnh báo nếu đi ô tô.
Đường đất công cộng nối các khu dân cư. Những con đường đất đỏ dân đi lại hằng ngày, không có cổng, không có biển cấm, thường là đường công cộng. Đi chậm, nhường xe chở mủ, xe chở nông sản; không dừng đúng chỗ cua hay đầu dốc.
Đường lô trong vườn khi được cho phép. Đường lô là đường nội bộ của vườn, thuộc quyền quản lý của chủ vườn hay công ty. Muốn vào sâu để chụp, hãy hỏi người trông vườn, người đang làm cỏ hay ghé nhà gần đó xin phép. Phần lớn nhà vườn vui vẻ đồng ý nếu bạn nói rõ mục đích và hứa không đụng vào cây.
Rìa vườn nhìn ra đồi. Vùng Phú Riềng là đồi thoải, ở những chỗ đường lên dốc có thể nhìn bao quát các lô cao su xếp lớp. Cảnh này đẹp nhất lúc sáng sớm khi sương còn đọng thành vệt giữa các hàng cây.
Chụp ảnh rừng cao su: mẹo kỹ thuật
Rừng cao su là bối cảnh khó: ánh sáng loang lổ, các hàng cây lặp lại dễ làm ảnh rối. Vài mẹo giúp ảnh có chiều sâu:
- Đi giờ vàng. Khoảng một giờ sau bình minh và trước hoàng hôn, nắng xiên chiếu qua thân cây tạo các vệt sáng dài; buổi trưa ánh sáng gắt, bóng đổ loang lổ khó chụp.
- Dùng đường dẫn. Đứng giữa đường lô, hướng máy dọc theo hàng cây để các thân cây hội tụ về một điểm, tạo cảm giác sâu hun hút — kiểu ảnh đặc trưng nhất của rừng cao su.
- Đặt một chủ thể nhỏ. Một người đứng xa, một chiếc xe máy, một chiếc xe đạp dựng bên gốc cây giúp người xem hình dung độ cao của hàng cây.
- Chụp từ thấp. Hạ máy sát mặt đất khi lá rụng phủ dày để lớp lá chiếm tiền cảnh, hàng cây phía sau làm hậu cảnh.
- Ngửa máy lên tán. Lúc lá đang ngả màu hoặc lá non, chụp ngược sáng từ dưới lên cho màu lá trong như kính.
- Cân bằng trắng. Đất đỏ và lá vàng dễ làm máy ảnh, điện thoại tự kéo màu lệch; kiểm lại để màu đất không chuyển cam quá mức.
Thiết bị bay chụp ảnh trên không cho góc nhìn đẹp về khung lưới đồn điền, nhưng việc bay phải tuân theo quy định quản lý tàu bay không người lái hiện hành và cần chú ý khu dân cư, công trình. Nếu không chắc, hãy hỏi chính quyền xã trước khi bay.
An toàn và phép lịch sự trong mùa lá khô
Điều quan trọng nhất cần nhớ: mùa thay lá cũng là mùa cháy. Lớp lá khô dày hàng tấc trên mặt lô, gặp tàn thuốc hay một đốm lửa là bén rất nhanh, gió mùa khô thổi mạnh có thể làm cháy lan sang cả vườn. Nhiều nhà vườn phải phát đường băng cản lửa, cắt cử người canh. Người đến ngắm cảnh tuyệt đối không hút thuốc, không đốt lá chụp ảnh khói, không nấu nướng trong lô.
Thứ hai là tôn trọng cây. Không leo, không bẻ cành, không khắc chữ lên thân, không đụng vào miệng cạo và chén hứng mủ. Vết thương trên vỏ cây cao su ảnh hưởng tới năng suất nhiều năm. Chụp ảnh cưới hay ảnh nhóm thì sắp xếp đồ đạc gọn, mang rác ra theo, không để lại chai nhựa, giấy gói giữa lô.
Thứ ba là giờ giấc. Ngoài thời gian nghỉ cạo, công nhân vào vườn từ khuya và làm tới sáng, rồi quay lại thu mủ. Đừng vào lô đang cạo, đừng chiếu đèn pin vào mắt người đang làm, đừng đỗ xe chắn đường xe thu gom mủ. Một lời chào và vài câu hỏi han thường đổi lại thái độ thân thiện, đôi khi còn được chỉ cho đoạn rừng đẹp mà người ngoài không biết.
Ghép chuyến ngắm lá với những gì khác
Mùa cao su thay lá cũng là mùa điều chín và mùa ong lấy mật lá non, nên một chuyến đi vào khoảng tháng 2 có thể gom nhiều trải nghiệm. Buổi sáng ngắm rừng, gần trưa ghé một vườn điều xem nhặt hạt khi được chủ cho phép, chiều tìm hiểu về mật ong cao su ở những nhà nuôi ong quen biết. Người thích lịch sử có thể ghép thêm khu tưởng niệm Phú Riềng Đỏ vì mùa này cũng gần dịp kỷ niệm cuộc bãi công Tết Canh Ngọ năm 1930.
Về lưu trú, nếu muốn chụp bình minh trong rừng thì nên nghỉ lại trong vùng hoặc ở Đồng Xoài để có thể ra hiện trường trước sáu giờ. Mùa khô trời sáng sớm, không mưa, đường đất khô, thuận cho xe máy và ô tô. Nhớ mang theo nước uống, mũ rộng vành, khẩu trang chống bụi đỏ, giày kín mũi vì lá khô có thể che gai, cành gãy và kiến.
Nếu năm đó lỡ mùa lá đỏ, đừng tiếc. Rừng cao su mùa mưa với thân cây sẫm màu, đất đỏ ướt và tán xanh đậm có vẻ đẹp khác, trầm hơn, hợp với ảnh đen trắng hoặc ảnh có sương. Mỗi mùa một vẻ chính là lý do người địa phương không bao giờ chán con đường quen thuộc của mình.
Mùa thay lá trong đời sống nhà vườn
Người đến ngắm cảnh thấy mùa lá đỏ là mùa đẹp, còn với gia đình làm cao su, đó là quãng thời gian có nhịp riêng. Khi vườn tạm nghỉ cạo, nhiều người tranh thủ làm những việc để dành cả năm: sửa nhà, đi đám cưới, về quê thăm họ hàng, hoặc chuyển sang nhặt điều, làm thuê mùa vụ ở vườn khác. Thu nhập từ mủ giảm trong những tuần này, nên gia đình nào cũng phải tính trước chi tiêu, nhất là khi mùa thay lá trùng dịp Tết.
Đây cũng là lúc nhà vườn để mắt tới sức khoẻ của cây. Cây rụng lá đều, ra lá non đồng loạt là dấu hiệu tốt; lô nào rụng lá kéo dài, lá non bị nấm bệnh làm cháy, rụng lần nữa thì phải theo dõi kỹ trước khi mở cạo lại. Người làm lâu năm nhìn màu lá non là đoán được năm đó vườn khoẻ hay yếu.
Biết những điều này, khi gặp người trong vùng bạn có sẵn câu chuyện để hỏi: năm nay cây rụng lá sớm hay muộn, lá non có đều không, bao giờ mở cạo lại. Đó là những câu hỏi khiến người làm vườn thấy khách thật sự quan tâm tới đời sống của họ, chứ không chỉ đến để lấy một tấm ảnh đẹp.
Và nếu được mời một ly nước, một chén trà dưới hiên nhà sát vườn, hãy nhận lời. Mười lăm phút ngồi nói chuyện với người trồng cây thường cho bạn hiểu rừng cao su nhiều hơn cả buổi sáng đi chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Cao su ở Phú Riềng thay lá vào tháng mấy?
Thường vào giữa mùa khô, khoảng từ cuối tháng 12 đến tháng 3, đẹp nhất hay rơi vào khoảng tháng 1 đến tháng 2. Thời điểm xê dịch theo năm, theo giống cây và vị trí lô, nên hỏi người quen trong vùng trước khi đi để không lỡ mùa.
Có được tự do vào rừng cao su để chụp ảnh không?
Đường nhựa và đường đất công cộng thì đi và chụp được. Đường lô bên trong vườn là đất có chủ, nên xin phép chủ vườn, người trông coi hoặc công ty quản lý trước khi vào sâu, nhất là khi đi đông người hoặc chụp ảnh cưới.
Chụp ảnh rừng cao su giờ nào đẹp nhất?
Khoảng một giờ sau bình minh và trước hoàng hôn, khi nắng xiên tạo các vệt sáng qua thân cây. Sáng sớm còn có thể có sương mỏng giữa các hàng cây. Buổi trưa ánh sáng gắt, bóng loang lổ và nắng nóng nên khó chụp.
Mùa lá khô có nguy hiểm gì không?
Nguy cơ lớn nhất là cháy: lá khô phủ dày rất dễ bén lửa, nên không hút thuốc, không đốt lửa, không nấu nướng trong lô. Ngoài ra nên đi giày kín vì lá có thể che cành gãy, gai và tổ kiến, và cẩn thận khu vực đặt thùng ong.
Đi ngắm cao su thay lá có nên kết hợp thăm di tích không?
Nên. Mùa thay lá trùng mùa khô, đường dễ đi, lại gần dịp kỷ niệm cuộc bãi công Tết Canh Ngọ năm 1930. Một buổi sáng ngắm rừng rồi ghé khu tưởng niệm Phú Riềng Đỏ là lịch trình vừa sức, kết hợp được cả cảnh và chuyện.
Nhà vườn có khó chịu khi khách vào chụp ảnh không?
Phần lớn không, nếu khách xin phép, đi nhẹ nhàng, không đụng vào cây và mang rác theo. Điều khiến nhà vườn khó chịu là khách tự ý vào sâu, bẻ cành, khắc lên thân cây, đỗ xe chắn đường hay hút thuốc giữa lô khô.