Cà phê không phải cây chủ lực ở Phú Riềng như cao su hay điều, nhưng vẫn có mặt trong nhiều vườn nhà, thường là vài trăm gốc cà phê vối trồng xen hoặc một lô nhỏ cạnh nhà. Với không ít hộ, cà phê là cây cho thêm một khoản thu cuối năm và cho chính gia đình ly cà phê tự trồng, tự rang mỗi sáng.
Bài viết này nói về cà phê ở góc nhà vườn Phú Riềng: vì sao vùng này trồng cà phê vối chứ không phải chè, trồng xen như thế nào, chăm theo mùa ra sao, hái và phơi thế nào cho hạt sạch, và tự rang xay tại nhà cần biết gì. Không bàn giá thị trường; kỹ thuật viết theo nguyên lý, cụ thể cho từng vườn nên hỏi người trồng lâu năm và cán bộ khuyến nông.
Vì sao Phú Riềng trồng cà phê vối
Cà phê trồng ở Việt Nam chủ yếu có hai loại: cà phê vối, còn gọi robusta, và cà phê chè, còn gọi arabica. Cà phê chè ưa vùng cao, mát, như Lâm Đồng hay một số nơi ở Tây Bắc. Cà phê vối chịu nóng hơn, hợp với vùng thấp và trung bình, nên Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ trồng gần như toàn bộ là cà phê vối.
Phú Riềng nằm ở vùng đồi thấp, nóng quanh năm, có mùa khô rõ rệt. Đất đỏ bazan và đất đỏ vàng ở đây hợp với cà phê vối về độ tơi xốp và độ sâu tầng đất. Điểm khó là nguồn nước: cà phê cần tưới nhiều trong mùa khô để ra hoa đều, mà không phải vườn nào ở Phú Riềng cũng có giếng khoan đủ mạnh hay ao hồ gần. Đó là một lý do cà phê ở đây không phát triển thành vùng chuyên canh lớn như Đắk Lắk hay Đắk Nông.
Phần lớn cà phê ở vùng Bình Phước cũ tập trung ở các huyện phía bắc và đông bắc; ở Phú Riềng, cà phê chủ yếu nằm rải rác trong vườn hộ. Chính vì quy mô nhỏ nên nhiều nhà vườn ở đây chăm cà phê theo kiểu gia đình, ít đầu tư máy móc, thu hoạch bằng tay, phơi trên sân nhà.
Trồng xen cà phê với cây khác: những cách thường gặp
Cà phê xen điều. Thường thấy ở những vườn điều đã thưa hoặc vườn điều mới ghép cải tạo. Cà phê tận dụng khoảng trống giữa hàng điều, điều cho bóng nhẹ và chắn gió. Cần tính khoảng cách để tán điều không che rợp cà phê khi điều lớn.
Cà phê xen tiêu. Một số hộ trồng tiêu leo trụ sống, xen các hàng cà phê ở giữa. Hai cây có nhu cầu nước gần nhau nên dùng chung hệ thống tưới, đỡ công. Nhưng vườn dễ bí, cần tỉa thoáng để hạn chế nấm bệnh.
Cà phê dưới tán cây ăn trái. Khi vườn chuyển sang trồng sầu riêng, bơ hoặc mít, nhiều nhà trồng cà phê xen trong những năm đầu khi cây ăn trái còn nhỏ, lấy thu nhập ngắn hạn. Khi cây ăn trái lớn, cà phê có thể được tỉa bớt hoặc giữ lại với mật độ thưa hơn.
Vài hàng cà phê quanh nhà. Nhiều gia đình chỉ trồng vài chục gốc quanh nhà để có cà phê uống quanh năm. Cách này không nhằm kinh doanh nhưng giữ được thói quen và hương vị của vườn nhà, cũng là món quà mang biếu người thân ở xa.
Chăm vườn cà phê theo nhịp mùa
Sau mùa thu hoạch cuối năm, cây cà phê bước vào giai đoạn nghỉ, chuẩn bị ra hoa. Trong mùa khô, nhà vườn thường để cây khô hạn một thời gian rồi tưới đợt đầu thật đẫm để cây ra hoa đồng loạt. Hoa cà phê trắng xoá, thơm ngát, nở rộ vài ngày sau đợt tưới; sau đó cần tưới tiếp theo đợt để giữ trái non. Ở những vườn thiếu nước, chờ mưa đầu mùa mới ra hoa thì hoa thường không đều, trái chín rải rác.
Mùa mưa là lúc bón phân, làm cỏ, tỉa cành. Cà phê vối ra trái trên cành ngang, nên tỉa bỏ chồi vượt mọc thẳng, cành tăm, cành sâu bệnh để cây dồn sức cho cành mang trái. Một số vườn già được cưa đốn, ghép chồi bằng giống mới cho năng suất và kháng bệnh tốt hơn thay vì trồng lại từ đầu.
Những sâu bệnh hay gặp trên cà phê vối là rệp sáp, mọt đục quả, bệnh gỉ sắt, nấm hồng và bệnh thối rễ ở chỗ đất úng. Giữ vườn thông thoáng, bón đủ phân hữu cơ, tỉa cành đúng lúc là cách phòng cơ bản. Khi cần dùng thuốc, chọn đúng loại được phép, theo nhãn, giữ thời gian cách ly trước khi hái.
Hái chín và phơi cà phê cho hạt sạch
Cà phê vối ở miền Đông thường chín vào khoảng cuối năm, trước Tết Nguyên đán. Hái chín, tức chỉ hái những quả đã đỏ, là cách cho chất lượng tốt nhất nhưng tốn công vì phải hái nhiều đợt. Nhiều hộ hái tuốt cả cành một lần khi phần lớn quả đã chín để tiết kiệm công, chấp nhận lẫn quả xanh. Với vườn nhỏ, gia đình tự hái, hái chín vài đợt không quá khó.
Quả cà phê sau khi hái được phơi nguyên quả trên sân xi măng hoặc bạt, cào trở nhiều lần trong ngày. Lớp phơi không nên quá dày; buổi tối gom đống, che kín tránh sương. Phơi đến khi lắc nghe hạt kêu lóc cóc trong vỏ là đã khô. Quả phơi khô xong đem xay xát để tách vỏ, được cà phê nhân. Ở nhiều xã có điểm xay xát nhận xay thuê theo bao.
Không nên để quả tươi dồn đống qua đêm hoặc đóng bao khi chưa phơi, vì quả lên men quá mức, hạt có mùi chua, mốc. Cà phê nhân đã khô nên cất trong bao sạch, kê cao khỏi nền, để nơi thoáng, tránh xa phân bón, xăng dầu, thuốc trừ sâu vì hạt cà phê hút mùi rất mạnh.
Tự rang xay cà phê vườn nhà: những điều nên biết
Nhiều gia đình ở Phú Riềng giữ lại một ít cà phê nhân để tự rang uống. Một vài lưu ý giúp mẻ rang ngon và an toàn:
- Chọn hạt: nhặt bỏ hạt đen, hạt vỡ, hạt sâu, hạt mốc trước khi rang; vài hạt hỏng đủ làm mẻ cà phê có vị đắng chát khó chịu.
- Rang lửa vừa, đảo đều: rang bằng chảo gang, nồi rang quay tay hoặc máy rang nhỏ, đảo liên tục để hạt chín đều từ trong ra ngoài, không cháy mặt ngoài.
- Nghe tiếng nổ: hạt nổ lách tách là bắt đầu chín; rang thêm tuỳ khẩu vị, càng lâu càng đậm và đắng. Cà phê vối rang vừa tới thường có vị đắng đậm, ít chua.
- Làm nguội nhanh: đổ hạt ra mẹt, quạt cho nguội để dừng quá trình chín, tránh hạt tiếp tục cháy bên trong.
- Để hạt nghỉ: hạt rang xong nên để vài ngày cho thoát bớt khí rồi mới xay, cà phê sẽ thơm và ổn định hơn.
- Bảo quản: hạt rang để trong hũ kín, nơi khô mát; chỉ xay lượng đủ dùng vì cà phê xay sẵn mất mùi nhanh.
Cà phê tự rang không tẩm ướp có vị khác hẳn cà phê pha sẵn ngoài chợ: nhẹ hơn, ít đen sánh hơn, nhưng là vị thật của hạt. Nhiều người lớn tuổi trong vùng vẫn quen pha phin mỗi sáng trước giờ ra vườn.
Có nên mở rộng cà phê ở Phú Riềng?
Với người mới mua đất ở Phú Riềng và đang cân nhắc trồng cà phê, câu hỏi đầu tiên là nguồn nước. Không có nguồn tưới ổn định trong mùa khô thì cà phê khó cho năng suất đều, và chi phí khoan giếng, kéo điện, mua ống tưới cần được tính vào vốn ban đầu. Câu hỏi thứ hai là sức lao động: cà phê cần tỉa cành, làm cỏ, hái và phơi, công nhiều hơn điều.
Ưu điểm của cà phê là cây thấp, dễ chăm, có thể trồng xen trong vườn cây lâu năm, cho thu nhập vào thời điểm cuối năm khi các cây khác chưa vào mùa. Nhược điểm là cạnh tranh nước với cây trồng chính, và nếu chỉ trồng ít thì việc bán ra thị trường không dễ, thường phải bán qua điểm thu mua hoặc thương lái gom chung.
Một hướng đi phù hợp quy mô nhỏ là trồng vừa đủ để phục vụ gia đình và bán cho người quen, hoặc liên kết với vài hộ khác để gom đủ lượng bán. Muốn làm sản phẩm cà phê rang xay mang tên vườn nhà, cần đăng ký kinh doanh và đáp ứng các điều kiện về an toàn thực phẩm theo quy định hiện hành; nên hỏi bộ phận một cửa của xã trước khi bắt đầu.
Hoa cà phê và mùa ong trong vườn nhà
Những ngày hoa cà phê nở rộ là khoảng thời gian dễ chịu nhất trong năm của các vườn có cà phê ở Phú Riềng. Sau đợt tưới đầu tiên của mùa khô, chỉ ít hôm cả vườn phủ một màu trắng, mùi thơm lan ra tận đường lô, ong bay rì rào khắp tán. Hoa chỉ giữ được vài ngày rồi tàn, để lại những chùm trái non li ti bám dọc cành.
Ong mật đóng góp đáng kể vào việc thụ phấn cho cà phê vối, vì cây cà phê vối cần phấn từ cây khác để đậu trái tốt. Một số hộ nuôi ong trong vùng thường đặt thùng gần các vườn cà phê, vườn điều đang ra hoa. Ngược lại, phun thuốc trừ sâu lúc hoa đang nở vừa hại ong vừa làm giảm đậu trái. Nhà vườn có hàng xóm nuôi ong nên báo trước khi phun, chọn thuốc ít độc với ong và phun vào lúc ong ít bay.
Mùa hoa cũng là lúc người trồng biết được năm đó cà phê có triển vọng hay không: hoa nở đều, gặp trời nắng ráo thì đậu trái nhiều; gặp mưa trái mùa đúng lúc hoa bung thì hoa thối, rụng, năm ấy coi như được ít. Chuyện trông trời như vậy là phần quen thuộc trong đời sống nhà vườn khắp vùng đất đỏ.
Những nhầm lẫn thường gặp khi mới trồng cà phê
Tưới nhiều là tốt. Cà phê cần nước đúng lúc chứ không cần ngập liên tục. Tưới quá nhiều trong mùa mưa hoặc ở chỗ đất trũng làm rễ thối, cây vàng lá. Mùa khô cũng chỉ tưới theo đợt, để đất kịp thở giữa các lần tưới.
Không tỉa cho nhiều trái. Cây không tỉa cành mọc rậm, cành vượt hút hết dinh dưỡng, trái nhỏ và sâu bệnh nhiều. Tỉa đúng giúp cây cho trái đều qua nhiều năm thay vì một năm được, năm sau mất.
Mua cây giống trôi nổi. Cây giống không rõ nguồn gốc có thể mang bệnh hoặc cho năng suất thấp. Nên mua ở vườn ươm có uy tín, hỏi rõ giống gì, nhân giống bằng cách nào, và nếu được thì xem vườn cây mẹ.
Phơi trên nền đất. Phơi thẳng trên đất làm quả dính đất cát, hút ẩm từ nền, dễ mốc và có mùi đất. Nên phơi trên sân xi măng, bạt hoặc giàn lưới cao để quả thoáng và sạch.
Câu hỏi thường gặp
Phú Riềng trồng cà phê chè được không?
Rất khó cho kết quả tốt. Cà phê chè cần khí hậu mát của vùng cao, trong khi Phú Riềng ở độ cao thấp, nóng quanh năm. Cà phê vối chịu nóng tốt hơn nên gần như toàn bộ cà phê ở miền Đông Nam Bộ, trong đó có Phú Riềng, là cà phê vối.
Cà phê vối ở Phú Riềng chín vào khoảng tháng nào?
Thường vào khoảng cuối năm, trước Tết Nguyên đán, tuỳ giống và thời điểm ra hoa của từng vườn. Vườn được tưới ra hoa sớm và đồng loạt thì chín tập trung hơn; vườn chờ mưa mới ra hoa thì chín rải rác, phải hái nhiều đợt.
Trồng cà phê xen với điều có ổn không?
Có thể, nhất là khi vườn điều còn thưa hoặc mới ghép cải tạo. Cần tính trước khoảng cách để tán điều lớn lên không che rợp cà phê, và có nguồn nước tưới cho cà phê trong mùa khô, vì điều hầu như không cần tưới còn cà phê thì cần.
Phơi cà phê bao lâu thì khô?
Tuỳ nắng và độ dày lớp phơi, thường mất nhiều ngày nắng liên tục. Cách thử dân gian là lắc một nắm quả nghe hạt kêu lóc cóc bên trong vỏ. Không nên dồn đống quả tươi qua đêm hoặc đóng bao khi chưa khô vì dễ lên men và mốc.
Tự rang cà phê tại nhà có khó không?
Không quá khó nếu kiên nhẫn. Cần nhặt sạch hạt hỏng, rang lửa vừa, đảo liên tục, nghe tiếng nổ để biết độ chín, rồi đổ ra quạt nguội ngay. Hạt rang xong nên để vài ngày cho thoát khí rồi mới xay pha để có mùi thơm ổn định.
Muốn bán cà phê rang xay của vườn nhà cần làm gì?
Thường cần đăng ký kinh doanh hộ hoặc doanh nghiệp, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm cho cơ sở chế biến, ghi nhãn sản phẩm đúng quy định. Thủ tục và yêu cầu cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi bộ phận một cửa của xã và cơ quan chuyên môn của tỉnh Đồng Nai.