Bên cạnh trục ĐT741, vùng Phú Riềng có một mạng lưới đường nhỏ dày đặc: đường liên xã trải nhựa hoặc bê tông, đường ấp, đường xóm phần lớn đã bê tông hoá, và hàng trăm con đường lô đất đỏ chạy giữa các vườn cao su, vườn điều. Đây là những con đường người dân dùng nhiều nhất mỗi ngày, nhưng ít được nói tới, và cũng là nơi phát sinh nhiều câu hỏi: đường này của ai, hư thì ai sửa, muốn làm mới thì phải làm sao.
Bài này phân loại các loại đường nhỏ trong vùng, giải thích nguyên lý chung về trách nhiệm quản lý, cách người dân thường góp sức làm đường trong các chương trình nông thôn mới, và kinh nghiệm đi lại trên từng loại đường. Quy định cụ thể về phân cấp quản lý đường có thể thay đổi sau khi bỏ cấp huyện, nên khi có việc thật hãy hỏi ủy ban nhân dân xã nơi con đường đi qua.
Bốn loại đường nhỏ trong vùng
Cách phân loại dưới đây là cách nói phổ biến của người dân, đối chiếu với nguyên lý chung về đường giao thông nông thôn. Tên gọi chính thức trên giấy tờ có thể khác.
| Loại đường | Mặt đường thường gặp | Dùng để làm gì | Thường do ai quản lý |
|---|---|---|---|
| Đường liên xã | Nhựa hoặc bê tông, hai làn hẹp | Nối trung tâm các xã cũ, nối ra ĐT741 | Chính quyền địa phương theo phân cấp |
| Đường ấp, đường xóm | Phần lớn bê tông, một làn rộng | Đi lại trong khu dân cư, ra chợ, ra trường | Xã quản lý, cộng đồng cùng giữ gìn |
| Đường lô của doanh nghiệp cao su | Đất đỏ, có đoạn rải đá | Phục vụ khai thác, vận chuyển mủ | Doanh nghiệp sở hữu vườn cây |
| Đường vào vườn tư nhân | Đất, có khi chỉ là lối mòn | Vào vườn điều, vườn tiêu, cao su tiểu điền | Các hộ có đất cùng thoả thuận |
Ranh giới giữa các loại không phải lúc nào cũng rõ. Có những con đường lô từng của nông trường nay đã thành đường dân sinh, có đường ấp nối thẳng vào đường lô, và có đường đi qua đất của nhiều hộ. Gặp tranh chấp hay cần sửa chữa, câu hỏi đầu tiên luôn là con đường thuộc loại nào, nằm trên đất của ai.
Đường liên xã và đường ấp: bộ mặt của nông thôn mới
Trong hơn một thập niên qua, các chương trình xây dựng nông thôn mới đã thay đổi đáng kể diện mạo đường sá ở các xã của vùng Phú Riềng. Nhiều con đường ấp trước kia là đất đỏ, mùa khô bụi mù, mùa mưa lầy lội, nay đã được đổ bê tông. Người lớn tuổi trong vùng vẫn hay kể chuyện ngày xưa đi chợ phải xách dép, đẩy xe qua những đoạn bùn đỏ dính chặt bánh, để thấy con đường bê tông trước cửa nhà là thay đổi lớn đến thế nào.
Cách làm phổ biến ở nhiều địa phương là nhà nước hỗ trợ một phần như xi măng, vật liệu hay kinh phí, còn người dân góp ngày công, góp tiền theo thoả thuận và hiến đất để mở rộng lòng đường. Mức góp và cách góp do cộng đồng bàn bạc, thường qua họp ấp, có ban giám sát do người dân bầu ra. Nguyên tắc chung là tự nguyện, công khai thu chi và có biên bản; người dân có quyền hỏi rõ số tiền, khối lượng vật liệu và chất lượng công trình.
Đường ấp bê tông thường chỉ rộng vừa một ô tô con, hai xe máy tránh nhau thoải mái nhưng hai ô tô gặp nhau phải tìm chỗ lùi. Mép đường bê tông cao hơn lề đất, có khi chênh vài phân đến cả gang tay sau vài mùa mưa xói lề; đây là nguyên nhân của nhiều cú ngã xe máy khi bánh xe trượt khỏi mép. Đi đường ấp, hãy giữ xe ở giữa phần bê tông và giảm tốc khi phải tránh xe ngược chiều.
Đường lô cao su: đường của vườn cây, không phải đường công cộng
Đường lô là những con đường đất chạy giữa các lô cao su, chia vườn cây thành từng ô vuông vức theo cách quy hoạch có từ thời đồn điền và được các nông trường duy trì về sau. Chúng tồn tại để phục vụ vườn cây: cho người cạo mủ đi vào, cho xe gom mủ chạy, cho xe chở phân bón và vật tư, cho lực lượng phòng cháy tiếp cận khi mùa khô. Phần lớn đường lô trong vườn của doanh nghiệp cao su nằm trên đất của doanh nghiệp.
Người dân vẫn đi qua đường lô hằng ngày để rút ngắn quãng đường, và nhiều nơi điều này đã thành thói quen được chấp nhận. Tuy vậy, cần hiểu rằng đi trong lô là đi qua khu sản xuất. Đừng vào lô khi có biển cấm hay khi được nhắc, không đốt lửa, không vứt tàn thuốc trong mùa khô vì lá cao su rụng rất dễ cháy, không chạm vào chén hứng mủ, máng mủ hay dụng cụ để trên cây. Vào mùa cạo, từ khuya tới sáng là giờ làm việc của công nhân; xe đi qua cần chậm, tắt bớt tiếng ồn.
Đường lô không có đèn, không có biển báo, đoạn nào cũng giống đoạn nào. Ban đêm đi lạc trong lô cao su là chuyện xảy ra cả với người đã sống lâu năm ở vùng này. Với người lạ, quy tắc đơn giản là không vào đường lô sau khi trời tối, không đi một mình vào lô sâu, và luôn biết đường quay ra trục chính. Khi đi vào ban ngày, ghi nhớ hướng nắng và đếm số ngã tư lô đã qua.
Đường vào vườn tư nhân và chuyện lối đi chung
Với hộ trồng cao su tiểu điền, điều, tiêu, con đường từ đường ấp vào tới vườn thường là đường đất do các hộ có vườn phía trong cùng mở. Khi đất được chia, bán, thừa kế qua nhiều đời, lối đi này dễ trở thành nguồn tranh chấp: người phía ngoài muốn rào lại, người phía trong cần đường để chở mủ, chở điều ra. Chuyện đó không hiếm ở vùng đất cây công nghiệp.
Về nguyên lý, pháp luật dân sự và đất đai có quy định về quyền lối đi qua bất động sản liền kề khi một thửa đất bị vây bọc, không có hoặc không đủ lối đi ra đường công cộng; việc mở lối đi và đền bù nếu có được các bên thoả thuận, không thoả thuận được thì nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc giải quyết theo thủ tục pháp luật. Cách làm an toàn nhất là ghi rõ lối đi chung trong giấy tờ khi mua bán, chia tách thửa, có chữ ký của các hộ liên quan.
Khi mua đất vườn ở vùng Phú Riềng, hãy đi thực địa đến tận nơi, kiểm tra con đường vào vườn có nằm trong thửa đất của mình, là đường công cộng, hay đang đi nhờ qua đất người khác. Hỏi các hộ xung quanh, hỏi trưởng ấp và xem bản đồ địa chính tại xã. Chi tiết thủ tục đất đai được trình bày ở danh mục thủ tục hành chính của trang.
Đường hư thì phản ánh thế nào
Xác định đúng loại đường. Đường liên xã, đường ấp phản ánh với ủy ban nhân dân xã; đường lô của doanh nghiệp cao su thì báo với đội, nông trường hoặc công ty quản lý vườn cây; đường vào vườn tư nhân thì các hộ cùng dùng bàn với nhau.
Mô tả vị trí bằng điểm mốc. Con đường nhỏ ít có tên hay số hiệu, nên hãy mô tả theo điểm mốc: từ ngã ba nào, cách trường hay chợ bao xa, gần nhà ai. Chụp ảnh chỗ hư hỏng, có vật so sánh kích thước như dép, xe máy.
Dùng các kênh có sẵn. Có thể nêu trong buổi họp ấp, báo trưởng ấp, gửi qua cổng tiếp nhận phản ánh của tỉnh hay ứng dụng chính quyền số nếu địa phương có triển khai. Phản ánh bằng văn bản giúp có dấu vết theo dõi.
Báo nguy hiểm ngay. Với chỗ sụt lún sâu, ổ gà lớn giữa đường, cống bị vỡ, cây đổ chắn đường, hãy đặt vật cảnh báo như cành cây, cọc tre buộc dây sáng màu ở phía trước để người khác thấy từ xa, rồi báo ngay cho xã hoặc trưởng ấp.
Góp sức khi có thể. Những việc nhỏ như dọn cỏ hai bên đường, khơi rãnh thoát nước, lấp ổ gà bằng đá dăm thường do chính người trong xóm làm cùng nhau. Đó cũng là cách giữ con đường bền lâu hơn. Rãnh hai bên được khơi thông trước mùa mưa thì nước không tràn qua mặt đường, lề đất ít bị xói, mép bê tông ít bị hẫng; một buổi sáng chủ nhật cả xóm cùng làm có khi đỡ được cả mùa sửa chữa.
Đi lại an toàn trên đường nhỏ
Đường nhỏ trong vùng có những nguy hiểm khác với đường tỉnh. Tốc độ thấp hơn nhưng góc khuất nhiều hơn: khúc cua giữa hai hàng cao su, ngã ba có bờ rào cây xanh che, lối ra từ sân nhà, chó thả rông lao ra. Trẻ em hay chơi ngay trên đường ấp vì đó là khoảng sân rộng nhất trong xóm. Đi đường ấp, nên giữ tốc độ đủ để dừng kịp trong tầm nhìn, bấm còi nhẹ ở khúc cua khuất.
Mùa khô, bụi đỏ trên đường đất làm giảm độ bám và che tầm nhìn khi có xe đi trước. Mùa mưa, đường đất trơn và lầy, chuyện này đã được nói kỹ trong bài về mùa mưa của trang. Ở đây chỉ nhắc một điều thường bị bỏ qua: điểm chuyển tiếp giữa đường bê tông và đường đất. Bánh xe dính bùn đỏ từ đường đất lên mặt bê tông rất trơn, nhiều người ngã ngay vài mét đầu tiên khi tưởng đã vào đường tốt.
Những con đường nhỏ cũng là nơi máy móc nông nghiệp như máy cày, xe công nông, xe chở mủ hoạt động thường xuyên. Chúng chiếm gần hết bề ngang đường, khó tránh. Khi gặp, hãy dừng lại ở chỗ rộng và để xe nông nghiệp đi qua trước. Người điều khiển các loại xe này cũng nên lắp đèn, gắn vật phản quang để người khác nhìn thấy khi trời nhá nhem.
Cuối cùng là chuyện chở hàng trên đường nhỏ. Xe tải lớn đi vào đường ấp bê tông mỏng dễ làm nứt, vỡ mặt đường vốn được làm cho xe nhẹ; nhiều xã có quy định hoặc biển hạn chế tải trọng ở đầu đường. Khi cần chở vật liệu xây nhà hay gom nông sản số lượng lớn, nên dùng xe nhỏ chở nhiều chuyến, hoặc tập kết ở đầu đường lớn rồi trung chuyển bằng xe nhẹ. Con đường chung giữ được lâu là nhờ mỗi nhà tiết chế một chút.
Câu hỏi thường gặp
Đường lô cao su có phải đường công cộng không?
Phần lớn đường lô trong vườn của doanh nghiệp cao su nằm trên đất của doanh nghiệp và phục vụ sản xuất. Người dân thường đi qua theo thói quen, nhưng cần tuân theo biển cấm, không đốt lửa, không động vào dụng cụ cạo mủ và không vào lô ban đêm.
Làm đường bê tông trong ấp thì người dân có phải góp tiền không?
Nhiều nơi làm theo cách nhà nước hỗ trợ một phần, người dân góp công, góp tiền và hiến đất theo thoả thuận của cộng đồng. Mức góp do họp ấp bàn bạc, phải tự nguyện, công khai thu chi. Hãy hỏi trưởng ấp hoặc xã về chương trình cụ thể đang áp dụng.
Đường ấp bị sụt lún thì báo cho ai?
Báo trưởng ấp và ủy ban nhân dân xã, mô tả vị trí theo điểm mốc và gửi kèm ảnh. Nếu chỗ hư nguy hiểm, nên đặt vật cảnh báo dễ thấy ở phía trước trong lúc chờ xử lý, và nhắc người trong xóm đi tránh.
Vườn nhà bị vây kín, không có lối ra đường thì sao?
Pháp luật có quy định về quyền lối đi qua bất động sản liền kề khi thửa đất bị vây bọc. Các bên nên thoả thuận vị trí lối đi và đền bù nếu có, ghi thành văn bản; không thoả thuận được thì nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc giải quyết theo thủ tục pháp luật.
Vì sao hay ngã xe ở mép đường bê tông trong ấp?
Sau vài mùa mưa, lề đất hai bên bị xói nên mép bê tông cao hơn lề, bánh xe trượt ra khỏi mép dễ mất thăng bằng. Hãy giữ xe ở giữa phần bê tông, giảm tốc khi tránh xe ngược chiều và chú ý đoạn chuyển từ đường đất lên bê tông.
Người lạ có nên đi tắt qua lô cao su không?
Ban ngày, đi cùng người quen đường thì được. Không nên đi một mình vào lô sâu, và không đi sau khi trời tối vì đường lô không đèn, không biển báo, dễ lạc. Luôn biết đường quay ra trục chính và tôn trọng giờ làm việc của công nhân cạo mủ.