Ngày càng nhiều đại lý, nhà máy và đơn vị xuất khẩu ở vùng cao su hỏi nhà vườn những thứ trước đây không ai hỏi: tọa độ của từng thửa vườn, giấy tờ đất, năm trồng cây, có khi cả sổ ghi chép phân thuốc. Nguyên nhân chính là các thị trường nhập khẩu, đứng đầu là Liên minh châu Âu với quy định chống phá rừng, đòi chứng minh hàng hoá không đến từ đất bị phá rừng sau năm 2020 và được sản xuất hợp pháp.
Với nhà vườn tiểu điền ở Phú Riềng, chuẩn bị không khó: biết thửa của mình nằm đâu, giữ giấy tờ đất gọn gàng, ghi lại năm trồng và các lần chăm sóc. Cao su và cà phê nằm trong danh sách mặt hàng của quy định EU; hạt điều và hồ tiêu hiện không nằm trong đó, nhưng truy xuất nguồn gốc cho các mặt hàng này cũng đang được bên mua hỏi nhiều hơn.
Bài này giải thích những gì nhà vườn được hỏi, vì sao, và nên chia sẻ thông tin đến đâu. Quy định của EU có lộ trình áp dụng đã bị lùi hơn một lần và còn có thể điều chỉnh; thông tin về mốc áp dụng cần kiểm theo nguồn chính thức tại thời điểm bạn đọc.
Vì sao bây giờ người ta hỏi tọa độ vườn
Mủ cao su từ một vườn nhỏ ở Bình Tân đi qua đại lý, qua nhà máy sơ chế, thành cao su khối, rồi có thể đến một nhà máy săm lốp ở nước khác. Trước đây, chuỗi ấy chỉ cần biết số lượng và chất lượng. Nay, với các thị trường áp dụng quy định chống phá rừng, công ty bán vào thị trường đó phải chứng minh lô hàng có nguồn gốc từ những thửa đất cụ thể, không bị chuyển từ rừng sang sau mốc năm 2020, và được sản xuất đúng pháp luật của nước sản xuất.
Để chứng minh được, công ty cần dữ liệu từ đầu chuỗi: vị trí các thửa đất, thường là tọa độ một điểm với thửa nhỏ hoặc đường bao với thửa lớn, kèm thông tin về quyền sử dụng đất. Dữ liệu được đối chiếu với ảnh vệ tinh và bản đồ rừng. Nhà vườn không phải là người nộp hồ sơ cho EU, nhưng là người duy nhất biết chính xác vườn mình nằm đâu.
Với vùng Phú Riềng, đây là thuận lợi hơn là thách thức. Phần lớn vườn cao su ở đây đã trồng từ lâu trên đất nông trường cũ hoặc đất khai hoang từ nhiều chục năm trước, không phải đất mới phá rừng. Việc cần làm là giúp chuỗi chứng minh điều đó bằng dữ liệu.
Những thứ thường được hỏi và cách chuẩn bị
Mỗi đơn vị thu mua có biểu mẫu riêng, nhưng nội dung thường xoay quanh mấy nhóm sau.
| Thông tin | Dùng để làm gì | Nhà vườn chuẩn bị thế nào |
|---|---|---|
| Tọa độ hoặc đường bao thửa vườn | Đối chiếu với bản đồ rừng, ảnh vệ tinh | Đứng ở góc vườn bật định vị điện thoại, hoặc để cán bộ thu mua, hợp tác xã đo giúp |
| Giấy tờ đất | Chứng minh sản xuất hợp pháp | Bản sao giấy chứng nhận hoặc giấy tờ đang xin cấp; không giao bản chính |
| Năm trồng cây | Chứng minh vườn có trước mốc 2020 | Ghi năm trồng từng lô; giữ ảnh cũ, hoá đơn mua cây giống nếu còn |
| Diện tích và sản lượng ước tính | Kiểm tra sản lượng bán có hợp lý với diện tích không | Ghi sổ sản lượng bán từng tháng |
| Thông tin người sản xuất | Liên kết thửa với người bán | Căn cước, số điện thoại liên hệ cho bên mua |
Điểm cuối của bảng cho thấy logic của hệ thống: sản lượng bán phải khớp với diện tích khai. Một hộ khai hai hecta mà bán lượng mủ của mười hecta sẽ bị nghi là đang bán hộ hàng không rõ nguồn gốc. Ghi chép trung thực giúp vườn của bạn được tin cậy trong chuỗi.
Quy định chống phá rừng của EU: hiểu đúng phạm vi
Quy định này của Liên minh châu Âu, thường gọi tắt theo tiếng Anh là EUDR, áp dụng cho một nhóm mặt hàng gồm gia súc, ca cao, cà phê, dầu cọ, cao su, đậu nành, gỗ và một số sản phẩm làm từ chúng. Hàng muốn bán vào EU phải đáp ứng ba ý: không gây mất rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020, được sản xuất theo đúng pháp luật nước sản xuất, và có bản khai thẩm định kèm thông tin vị trí đất.
Nghĩa vụ pháp lý nằm ở doanh nghiệp đưa hàng vào thị trường EU. Nhưng doanh nghiệp chỉ làm được khi có dữ liệu từ nhà vườn, nên trong thực tế, yêu cầu được truyền ngược xuống đại lý và người trồng. Ở Việt Nam, các cơ quan nông nghiệp, hiệp hội ngành hàng và nhiều doanh nghiệp đã triển khai việc lập bản đồ vùng trồng, hướng dẫn nhà vườn.
Hai điều nên nhớ. Thứ nhất, mốc áp dụng của quy định đã bị lùi và có thể còn thay đổi, vì vậy đừng tin những lời doạ "không có giấy thì không ai mua" hay hứa "có giấy thì bán giá cao". Thứ hai, hạt điều và hồ tiêu hiện không thuộc danh sách, nên nhà vườn chỉ trồng điều, tiêu không bị ràng buộc bởi quy định này, dù vẫn có thể được bên mua hỏi thông tin vì lý do khác.
Mã số vùng trồng: chuyện của cây ăn trái xuất khẩu
Nhiều vườn ở Phú Riềng đã chuyển một phần sang sầu riêng, bơ, mít. Khi trái cây đi xuất khẩu chính ngạch sang một số thị trường, như Trung Quốc, vườn cần có mã số vùng trồng. Đây là mã do cơ quan chuyên ngành về trồng trọt và bảo vệ thực vật cấp, xác nhận vùng trồng đáp ứng yêu cầu kiểm dịch của nước nhập khẩu, thường được đăng ký theo nhóm hộ liền kề có tổng diện tích đủ lớn.
Điều kiện để giữ mã thường gồm: ghi nhật ký canh tác, dùng thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục được phép và đúng thời gian cách ly, quản lý sinh vật gây hại theo yêu cầu, và chấp nhận kiểm tra định kỳ. Mã có thể bị thu hồi nếu vi phạm, ví dụ phát hiện dư lượng thuốc vượt ngưỡng ở lô hàng từ vùng đó. Một hộ vi phạm có thể làm cả vùng mất mã, nên các nhóm hộ thường tự giám sát lẫn nhau.
Nếu bạn muốn đăng ký, đường đi thường là qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp thu mua đang đứng ra làm hồ sơ cho cả vùng. Hỏi cán bộ nông nghiệp của xã về các nhóm đang có. Lưu ý là bán mã số vùng trồng, cho mượn mã cho trái cây từ vườn khác là vi phạm và có thể khiến mã bị thu hồi.
Hợp tác xã, giấy tờ bán hàng và chứng từ: những thứ nên có
Với nhà vườn nhỏ, làm một mình mọi việc trên khá vất vả. Tham gia tổ chức và giữ chứng từ đúng cách giúp nhẹ đi nhiều:
- Hợp tác xã, tổ hợp tác: đăng ký thành lập ở cấp xã theo Luật Hợp tác xã, có tư cách để ký hợp đồng với nhà máy, đứng ra làm bản đồ vùng trồng, mã số vùng trồng, chứng nhận cho cả nhóm.
- Bảng kê thu mua: nông dân tự sản xuất, bán sản phẩm của mình không phải xuất hoá đơn; bên mua là doanh nghiệp, hộ kinh doanh lập bảng kê hàng hoá mua vào ghi tên, địa chỉ người bán. Kiểm thông tin trên bảng kê cho đúng tên, đúng xã mới.
- Hợp đồng bán hàng dài hạn với đại lý, nhà máy: ghi rõ ai giữ dữ liệu thửa vườn, dùng vào mục đích gì.
- Nhật ký canh tác: một cuốn vở ghi ngày bón phân, phun thuốc, tên thuốc, ngày cạo, sản lượng; không cần đẹp, cần đều và thật.
- Bản sao giấy tờ đất sạch, rõ để cung cấp khi cần, bản chính cất kỹ ở nhà.
Nhiều thông tin trên trùng với những gì nhà vườn đã làm hằng ngày, chỉ khác là bây giờ cần ghi lại. Một cuốn sổ ghi đều đặn có giá trị hơn mọi giấy chứng nhận làm vội.
Lập hồ sơ vườn của nhà mình trong một buổi
Không cần chờ ai yêu cầu. Một buổi sáng nghỉ cạo, cả nhà có thể làm xong bộ hồ sơ cơ bản dùng được cho mọi bên mua:
- Gom bản chính giấy chứng nhận của từng thửa, chụp ảnh rõ từng trang, in hoặc sao một bản để đưa khi cần.
- Lập một tờ danh sách thửa: số thửa, số tờ bản đồ, diện tích theo giấy, xã cũ và xã mới, loại cây, năm trồng.
- Ra từng thửa, đứng ở các góc vườn, bật định vị trên điện thoại và ghi tọa độ vào danh sách; chụp kèm một tấm ảnh hàng cây ở mỗi góc.
- Tìm lại các bằng chứng về năm trồng: ảnh cũ trong điện thoại, hoá đơn cây giống, hợp đồng vay vốn trồng mới, lời xác nhận của tổ trưởng ấp.
- Mở một cuốn sổ ghi sản lượng bán theo tháng và các lần bón phân, phun thuốc từ nay trở đi.
- Cất toàn bộ vào một túi chống ẩm; lưu ảnh chụp ở hai điện thoại trong nhà.
Bộ hồ sơ này cũng dùng được khi vay vốn tái canh, khi chia đất cho con, hay khi làm thủ tục cấp giấy lần đầu cho thửa chưa có sổ. Làm một lần, dùng cho nhiều việc.
Chia sẻ dữ liệu vườn: cho ai, đến đâu, cảnh giác gì
Tọa độ thửa, bản sao giấy chứng nhận, số căn cước là thông tin có giá trị. Chỉ cung cấp cho bên mua mà bạn đang giao dịch thật, cho hợp tác xã mình tham gia, hoặc cho cán bộ nông nghiệp đang triển khai chương trình chính thức. Hỏi rõ thông tin dùng để làm gì và có được chia cho bên khác không.
Cảnh giác với người lạ đến tận vườn xin chụp giấy chứng nhận, căn cước để "làm hồ sơ xuất khẩu miễn phí" hay "đăng ký nhận hỗ trợ", nhất là khi họ không thuộc đơn vị nào bạn biết. Giấy tờ đất và căn cước bị lợi dụng có thể dẫn đến những rắc rối khó gỡ. Nếu nghi ngờ, hỏi lại xã hoặc hợp tác xã trước khi đưa bất cứ thứ gì.
Cuối cùng, thông tin bạn khai phải đúng. Khai diện tích lớn hơn thực tế để bán hộ mủ của người khác, hoặc khai vườn của mình cho mủ không rõ nguồn gốc, là việc có thể khiến cả vùng bị nghi ngờ. Trong chuỗi truy xuất, uy tín của từng hộ cộng lại thành uy tín của cả vùng Phú Riềng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn chỉ có một hecta cao su có bị bắt buộc làm hồ sơ chống phá rừng không?
Nghĩa vụ pháp lý của quy định EU thuộc về doanh nghiệp đưa hàng vào thị trường EU, không phải nhà vườn. Tuy vậy, đại lý và nhà máy có thể đề nghị bạn cung cấp tọa độ thửa và giấy tờ đất để họ chứng minh nguồn gốc. Cung cấp đầy đủ giúp mủ của bạn dễ bán hơn.
Vườn đất chưa có sổ đỏ thì có bán được mủ cho nhà máy không?
Vẫn bán được ở thị trường trong nước và nhiều kênh khác. Với chuỗi bán vào thị trường đòi chứng minh sản xuất hợp pháp, bên mua có thể cần thêm giấy tờ chứng minh quyền sử dụng hoặc xác nhận của xã. Đây là thêm một lý do nên làm thủ tục cấp giấy lần đầu nếu đủ điều kiện.
Hạt điều có phải khai tọa độ vườn không?
Hạt điều hiện không thuộc nhóm mặt hàng của quy định chống phá rừng EU. Tuy vậy, một số bên mua vẫn hỏi thông tin vùng trồng vì yêu cầu truy xuất, an toàn thực phẩm hoặc chứng nhận riêng. Bạn quyết định chia sẻ hay không dựa trên giao dịch cụ thể.
Tự đo tọa độ vườn bằng điện thoại có được không?
Được, với điều kiện đo đúng chỗ và ghi rõ thửa nào. Đứng ở giữa hoặc ở các góc thửa, bật định vị, ghi lại số đo hoặc dùng ứng dụng mà đơn vị thu mua hướng dẫn. Với thửa lớn, thường cần đường bao nhiều điểm thay vì một điểm.
Mã số vùng trồng sầu riêng xin ở đâu?
Mã số vùng trồng do cơ quan chuyên ngành về trồng trọt và bảo vệ thực vật cấp theo đề nghị, thường thông qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra cho một nhóm hộ liền kề. Hỏi cán bộ nông nghiệp xã về các nhóm đang lập hồ sơ ở vùng bạn.
Có ai thu tiền để làm hồ sơ truy xuất cho nhà vườn không?
Có các chương trình miễn phí do cơ quan nông nghiệp, hiệp hội hoặc doanh nghiệp thu mua tài trợ, và có dịch vụ thu phí. Trước khi trả tiền hay đưa giấy tờ, hỏi rõ đơn vị nào, làm gì, kết quả là gì; kiểm với xã hoặc hợp tác xã nếu thấy lạ.